Ενας αριστερός διανοούμενος

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, που μας άφησε πριν από λίγες μέρες, υπήρξε ένας εμβληματικός κοινωνικός επιστήμονας, ένας γοητευτικός πανεπιστημιακός δάσκαλος, αλλά πρωτίστως ένας αριστερός διανοούμενος, ίσως ο τελευταίος μεγάλος της Μεταπολίτευσης. Η απώλειά του είναι πολύ σημαντική και το κενό που αφήνει στα ελληνικά γράμματα δυσαναπλήρωτο. Τούτο τεκμαίρεται άλλωστε και από τα πολυάριθμα θερμά αποχαιρετιστήρια μηνύματα, κείμενα και αφιερώματα στον Τύπο, έντυπο και ηλεκτρονικό, αλλά και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πρόκειται για πάνδημη τιμή και αναγνώριση στον άνθρωπο και στο έργο του, ασφαλώς

πλην Λακεδαιμονίων (στους οποίους εντάχθηκε και ο κ. πρωθυπουργός).

Γεννημένος τον Αύγουστο του 1937 στην Αθήνα, ο Τσουκαλάς καταγόταν από αστική οικογένεια με νομική παράδοση (ο παππούς και ο πατέρας του ήταν δικηγόροι), παράδοση που ακολούθησε κι ο ίδιος σπουδάζοντας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σε εφηβική ηλικία παρακολούθησε τη δίκη του Νίκου Μπελογιάννη, του οποίου συνήγορος ήταν ο πατέρας του. Επρόκειτο για εμπειρία που, όπως εξομολογήθηκε ο ίδιος, τον επηρέασε σε σημαντικό βαθμό για να ταχθεί αξιακά υπέρ της αλήθειας και της δικαιοσύνης, αλλά και για να προσανατολιστεί πολιτικά υπέρ της Αριστεράς. Ο πατέρας του, Αγγελος Τσουκαλάς, διετέλεσε βουλευτής Αθηνών με το Κόμμα Φιλελευθέρων, εξελέγη δήμαρχος Αθηναίων με την υποστήριξη και της ΕΔΑ, ενώ αργότερα έγινε υπουργός Δικαιοσύνης στα χρόνια της δικτατορίας (1970-1973).

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς έκανε λαμπρές μεταπτυχιακές σπουδές στη Φιλοσοφία του Δικαίου και στην Κοινωνιολογία σε Πανεπιστήμια της Γερμανίας, των ΗΠΑ και της Γαλλίας, όπου εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο Παρίσι υπό την επίβλεψη του σπουδαίου ιστορικού Νίκου Σβορώνου. Τα γεγονότα της εξέγερσης του Μάη του ’68 τον επηρέασαν στοχαστικά και κριτικά. Στο Παρίσι συνδέθηκε στενά με τον Νίκο Πουλαντζά και με τους Γάλλους μαρξιστές φιλοσόφους που ανήκαν στον κύκλο του Λουί Αλτουσέρ, ενώ ήρθε σε επαφή και με το πρωτοποριακό έργο του κοινωνιολόγου Πιερ Μπουρντιέ. Η γαλλική του θεωρητική εμπειρία τον έκανε να στραφεί προς τη μελέτη των κοινωνικών σχηματισμών και των σχέσεων κράτους-κοινωνίας, εξετάζοντας με μεγάλη επιτυχία την ιδιαίτερη ελληνική περίπτωση.

Το 1969 δημοσίευσε στα αγγλικά ένα σημαντικό βιβλίο για τη μετεμφυλιακή περίοδο και τις αιτίες που οδήγησαν στο πραξικόπημα του 1967: «The Greek Tragedy» («Η ελληνική τραγωδία. Από την απελευθέρωση ώς τους συνταγματάρχες»). Το βιβλίο αυτό, που αποτελεί μια ιδιοφυή συνοπτική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, είχε μεγάλη απήχηση διεθνώς και συνέβαλε στον αγώνα εναντίον της χούντας.

Με το σύνολο του έργου του, ο Τσουκαλάς επηρέασε καθοριστικά τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες στην Ελλάδα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε την ελληνική κοινωνία. Η διδακτορική του διατριβή (1974) παραμένει από πολλές απόψεις αξεπέραστη μέχρι σήμερα. Εκδόθηκε στα ελληνικά το 1976 με τον τίτλο «Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922)». Στο βιβλίο αυτό, όπως και σε μεταγενέστερες μελέτες του, ο συγγραφέας προσφέρει πολύτιμες αναλύσεις για το κράτος, τις κοινωνικές τάξεις, την οικονομία, την εργασία, την εκπαίδευση και την ιδεολογία. Με επιμονή και επινοητικότητα, διερευνά τις κοινωνικές σχέσεις και τις σχέσεις εξουσίας που συγκροτούν τους θεσμούς.

Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δύο μεγάλες περιόδους στην επιστημονική δουλειά του Τσουκαλά. Θα λέγαμε, αφενός, ότι η πρώτη περίοδος επικεντρώνεται στο πεδίο της ιστορικής κοινωνιολογίας, με αντιπροσωπευτικότερα έργα το προαναφερθέν «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», το «Κράτος και κοινωνική ανάπτυξη» (1980) και το «Κράτος, εργασία, κοινωνία στη μεταπολεμική Ελλάδα» (1985). Αφετέρου, η δεύτερη περίοδος είναι εκείνη στην οποία κυριαρχεί η πολιτική επιστήμη, με την ευρεία σημασία της. Αντιπροσωπευτικά έργα του αυτής της περιόδου είναι «Η επινόηση της ετερότητας. “Ταυτότητες” και “διαφορές” στην εποχή της παγκοσμιοποίησης» (2010), «Η γυμνή βασίλισσα. Εργα και ημέρες του οικονομικού λόγου» (2013), «Ο αόρατος Λεβιάθαν» (2020) και «Η επιστροφή της πολιτικής» (2024).

Η φωτογραφία με την οποία συνόδευσε το ευρύ δημοσίευμά της για τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά η γαλλική εφημερίδα «Liberation» είχε λεζάντα: «Πέθανε ο Ελληνας κοινωνιολόγος Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ο διανοητής που περιλάμβανε όλους εμάς»

Εξάλλου, ο Τσουκαλάς υπήρξε ενεργό μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης, συνεργάστηκε στενά με τους πολιτικούς επιστήμονες και φίλους του Τάκη Καφετζή και Ηλία Νικολακόπουλο, ενώ με το έργο του επηρέασε πλήθος νεότερων πολιτικών και κοινωνικών επιστημόνων έως σήμερα. Οι μονογραφίες του για την πολιτική και την κοινωνία στην Ελλάδα του 19ου και του 20ού αιώνα αποτέλεσαν μια αλλαγή παραδείγματος στις κοινωνικές επιστήμες στη χώρα μας, μια μετάβαση από τις πιο παραδοσιακές προσεγγίσεις σε καινούργια σχήματα ερμηνείας, σε μια προσπάθεια να συνδυαστεί η (μετα)μαρξιστική θεωρία με την εμπειρική τεκμηρίωση, με την ιστορική κοινωνιολογία και την ιστορία των νοοτροπιών. Σημαντική εδώ ήταν η συμβολή του στην παραγωγή νέων εννοιών, όπως η έννοια της «πολυσθένειας» της ταξικής ένταξης και συνείδησης, η έννοια της κοινωνικής αναπαραγωγής, η έννοια της κοινωνικής κινητικότητας, καθώς και η ανάδειξη της ιδιαίτερης σχέσης μεταξύ κράτους και κοινωνίας.

Τα τελευταία χρόνια, μέσα από την εμπειρία και τον στοχασμό του γύρω από την παγκόσμια και την ελληνική κρίση, ο Τσουκαλάς μετατόπισε τα ενδιαφέροντά του προς το πολιτικό δοκίμιο και την ηθική φιλοσοφία. Στα βιβλία του έθεσε ζητήματα αξιών, πρωτίστως επιχειρώντας να σκεφτεί ποια αξία εξακολουθεί να έχει η αλήθεια σε μια εποχή μετα-αλήθειας και ψευδών ειδήσεων. Ασκησε έντονη κριτική στην κυρίαρχη ατομοκεντρική αντίληψη και στη νεοφιλελεύθερη οικονομική επιστήμη, που την παρομοίασε με γυμνή βασίλισσα. Η κοινωνική δικαιοσύνη υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνει η νεοφιλελεύθερη αδικία, οδηγώντας τις κοινωνίες στην καταστροφή και στην ύβρη. Κάθε φιλοσοφική, ηθική και πολιτική αξία παραμερίζεται, για να βασιλεύσει η οικονομία. Ομως, στην πραγματικότητα αυτή η αγοραία βασιλεία είναι γυμνή, σαν τον βασιλιά του παραμυθιού. Η νεοφιλελεύθερη ηγεμονία του οικονομισμού είναι κάτι σαν τη «χάρτινη τίγρη του καπιταλισμού», για να θυμηθούμε και τον Μάο.

Στην εποχή μας, το πανίσχυρο και τρομακτικό κράτος που οραματίστηκε ο Χομπς, ο Λεβιάθαν, έχει πλέον καταστεί αόρατο, μέσα στις αδιόρατες παγκόσμιες δικτυακές συνδέσεις του. Η λύση, αν λύση υπάρχει, είναι να επιστρέψει η πολιτική, μεριμνώντας για τη σωτηρία του πλανήτη από την κλιματική κρίση και επιβάλλοντας την αξία της αλήθειας.

Ο Τσουκαλάς υπηρέτησε έμπρακτα αρκετούς θεσμούς της χώρας μας, διαμορφώνοντάς τους ταυτόχρονα. Ασκησε καθήκοντα επιστημονικού διευθυντή του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών το διάστημα 1981-1989, ενώ έγινε και πρόεδρος του Δ.Σ. του ΕΚΚΕ (1993-1995). Διετέλεσε πρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Κοινωνιολόγων, μέλος του Ανώτατου Συμβουλίου Ερευνας και Τεχνολογίας, αρχηγός της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη Κορυφής του ΟΗΕ για την Κοινωνική Ανάπτυξη (1994-1996), μέλος του Δ.Σ. του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού, μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, μέλος του Δ.Σ. της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, πρόεδρος του Δ.Σ. του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού (2016-2020), ενώ το 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα της Κοινωνιολογίας.

Ως προς την πολιτική του παρέμβαση, ο Τσουκαλάς εντάχθηκε στην Ανανεωτική Αριστερά, στον ευρύτερο χώρο του ΚΚΕ Εσωτερικού, όπως και ο φίλος του Νίκος Πουλαντζάς, συμμετέχοντας στις πολιτικές διεργασίες της εποχής. Αργότερα, κατά τη δεκαετία του 1990, μετακινήθηκε προς τον χώρο του ΠΑΣΟΚ, υποστηρίζοντας, όπως και αρκετοί άλλοι αριστεροί διανοούμενοι, το εκσυγχρονιστικό εγχείρημα του Κώστα Σημίτη. Την περίοδο της κρίσης, μετά το 2009, συντάχθηκε εκ νέου με τη ριζοσπαστική Αριστερά και το 2015 τέθηκε επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ, στηρίζοντας ως βουλευτής την κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα.

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς υπήρξε πρότυπο δημόσιου διανοούμενου της περιόδου της Μεταπολίτευσης. Παρενέβαινε αδιαλείπτως στον δημόσιο διάλογο, μέσα από τις επιφυλλίδες του σε εφημερίδες (κυρίως στο «Βήμα»), αλλά και μέσα από τηλεοπτικές παρουσίες και συζητήσεις. Η σειρά εκπομπών που επιμελήθηκε στην ΕΡΤ υπό τον τίτλο «Στα μονοπάτια της σκέψης» αποτελεί μια μεγάλη προσφορά του στη δημόσια σφαίρα και στον χώρο των ιδεών, μια συμβολή που ανέδειξε ποικίλες όψεις των σύγχρονων προβληματισμών στα πεδία της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας και της πολιτικής.

Οι διαλέξεις του, εντός και εκτός Πανεπιστημίου, γεμάτες διεισδυτικές παρατηρήσεις και δημιουργικές υποθέσεις εργασίας, μαγνήτιζαν το ακροατήριο και ειδικότερα το νεανικό κοινό. Οσοι είχαμε την τύχη να τον γνωρίσουμε και να συνομιλήσουμε μαζί του, διατηρούμε για πάντα την ανάμνηση ενός ευαίσθητου, προσιτού, δοτικού και τρυφερού ανθρώπου. Οπως είπε ο ίδιος σε πρόσφατη συνέντευξη, με όλο του το έργο επιχείρησε μια «γεφύρωση ανάμεσα στην ψύχραιμη επιστημονική ανάλυση και τη βαθιά πίστη ότι οι κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν προς το καλύτερο».

*Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ