Εκλογές με ένα «εγώ» χωρίς «εμείς»;

Προπαγανδίζοντας, συνεχώς, «το άτομο ωσάν ένα “εγώ” χωρίς “εμείς”», και οδηγώντας ουσιαστικά, «στο πόλεμο όλων εναντίον όλων», ο νεοφιλελευθερισμός έχει διαποτίσει, εδώ και πολύ καιρό, μέχρι το μεδούλι και την δική μας κοινωνία με ένα ήθος το οποίο κατέστησε την καθημερινή ζωή εξαιρετικά επώδυνη και επικίνδυνη.

Ζούμε την κυριαρχία μιας ηθικής σύμφωνα με την οποία οι οδυνηρές συνέπειες μιας πράξης οφείλονται μόνο στην ανοησία των ανθρώπων που την υφίστανται· μιας κοινωνικής φιλοσοφίας σύμφωνα με την οποία “η μεγαλύτερη επιχείρηση μίας κοινωνίας είναι οι επιχειρήσεις της”. Ζούμε την πρακτική

Η υπολογιστική νοοτροπία διαπερνά, πράγματι πλέον, όλους ανεξαίρετα τους τομείς της κοινωνικής πρακτικής, έχει παρεισφρήσει και εγγράφεται σε όλους τους θεσμούς και τις καθημερινές συναλλαγές. Η ατομιστική φιλοσοφία έχει εγκαθιδρύσει την κυριαρχία των ναρκισσιστικών συμπεριφορών. Είμαστε μάρτυρες της κυριαρχίας ενός ήθους το οποίο αντιλαμβάνονται τα άτομα ως αποκοινωνικοποιημένες οντότητες, εγκαθιδρύοντας ένα είδος “νεοδαρβινισμού”, με την έννοια ότι μόνο οι πιο ισχυροί ( οφείλουν να) επιζούν. Αναφέρομαι σε αυτό το αξιακό σύστημα που έχει επιβληθεί και έχει νομιμοποιήσει τον αποκλεισμό ατόμων, το εγωιστικό και ανελέητο κυνήγι της κυριαρχίας και της φιλοδοξίας, την λατρεία του νικητή και το στιγματισμό του χαμένου, τη διάρρηξη των συγγενικών, με την ευρεία έννοια δεσμών, που παράγει συνεχώς ανομικές καταστάσεις και τις καταστρεπτικές συνέπειες τους, κοινωνικές, ψυχολογικές, οργανικές, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.

Αυτό το συλλογικό πλέον ήθος νομιμοποιείται και ενισχύεται αδιάκοπα από την ανεμπόδιστη διάχυση, την αμαχητί επικράτηση της επιστημονικά εσφαλμένης νεοκλασικής οικονομικής θεωρίας για την ανθρώπινη δράση· μιας θεωρίας η οποία θέλει και εννοεί να αναγνωρίζει αποκλειστικά και μόνο τις δράσεις μεμονωμένων ατόμων, δράσεις οι οποίες υπολογίζουν και στοχεύουν, απολύτως συνειδητά και με πλήρη γνώση, καθαρά ατομικούς και εγωιστικούς σκοπούς.

Ο οικονομιστικός τρόπος αντίληψης του κόσμου που συνεπάγεται αυτός ο καθολικός, αφηρημένος ορθολογισμός και οι κατεψυγμένες «αλήθειες» του, έχει ως αποτέλεσμα, τελικά, το θανάσιμο ακρωτηριασμό ενός πλήρους και ολοκληρωτικά ανθρώπινου ορισμού των ανθρώπινων πρακτικών· παραγνωρίζει πως η δράση των ανθρώπων αποτελεί προϊόν μιας κοινωνικής ιστορίας, ενός συνόλου αντικειμενικών καταναγκασμών που, σε μεγάλο βαθμό, υπερβαίνουν τη συνειδητή αντίληψη τους· πως αυτό που θεωρείται ως ορθολογική απόφαση είναι συχνά το αποτέλεσμα ασυνείδητης κοινωνικής μάθησης, πως το συμφέρον δεν αποτελεί ποτέ φυσικό δεδομένο, αλλά ιστορικά και κοινωνικά κατασκευασμένο, πως κάθε μικρόκοσμος παράγει τον δικό του ορισμό για το τι αξίζει να επιδιώκεται και πως οι προτιμήσεις των ατόμων προσδιορίζονται από τις κοινωνικές δομές εντός των οποίων διαμορφώνονται και δρουν.

Αυτή η θέαση του κόσμου που κυριαρχεί σήμερα αναιρεί στην πραγματικότητα την ίδια την πολιτική καθώς τείνει να συρρικνώσει κάθε μορφή συλλογικής δράσης σε απλό άθροισμα μεμονωμένων ατομικών δράσεων.

Η διάχυση αυτής της ανάπηρης αντίληψης και οι επιπτώσεις της στην κατανόηση των πραγματικών μηχανισμών που αναπαράγουν τις ποικίλες ανισότητες στη χώρα μας δεν φαίνεται να αποτελεί μέχρι τώρα αντικείμενο ουσιαστικών αντιπολιτευτικών αγώνων την τρέχουσα άτυπη προεκλογική περίοδο.

Γεγονός, φαινομενικά, εντελώς παράδοξο όταν έχει καταδειχθεί πως αυτό που έχουμε ονομάσει απομάγευση της πολιτικής σε μεγάλο βαθμό συνδέεται με την απελπισία για αυτό το είδος ελάχιστου Κράτους που προτείνεται εδώ και καιρό, και του οποίου η δράση περιορίζεται στην προστασία σχεδόν μόνο των φυσικών δικαιωμάτων των ατόμων· για αυτό το Κράτος ΑΕ του οποίου η λογική έχει αντικαταστήσει τις δημόσιες αρετές με τα ιδιωτικά συμφέροντα μεμονωμένων ατόμων, που έχει αποδυναμώσει πλήρως τα συστήματα αλληλεγγύης και αλληλεξάρτησης της κοινωνικής συνοχής.

Έχω συνείδηση πως έχει μπολιαστεί με τόση ισχυρή δόση γήρατος ο πολιτικός κόσμος που κάθε σκέψη για τη συγκρότηση μιας πραγματικά αποτελεσματικής ρήξης με αυτό τον κόσμο που βιώνουμε του φαντάζει, στη πράξη, αφελής, αρχαϊκή. Πόσοι και πόσοι εντολοδόχοι μας, δηλαδή όλοι αυτοί που ενώ απολαμβάνουν τα προνόμια που το δημόσιο τους παραχωρεί το καταγγέλλουν, περνούν την μέρα τους στα βήματα των ΜΜΕ και δικτύων χλευάζοντας τέτοιες σκέψεις όταν σπάνια κάποιος ψελλίζει ή, ακόμα πιο σπάνια, τολμά να τις υποστηρίξει σθεναρά

Έχω, όμως, επίσης την βεβαιότητα, πως, υπάρχει και θα συνεχίσει να υπάρχει αυτή η σιωπηλή πλειοψηφική πολιτική ζήτηση για μια νέα πολιτική· μια πολιτική η οποία, εγκαταλείποντας τόσο τον βολονταρισμό της άγνοιας ή της απελπισίας όσο και τον μη παρεμβατισμό της μοιρολατρικής παραίτησης, και εφοδιασμένη με την γνώση των μηχανισμών που αποσκοπούν να την ακυρώσουν, θα έχει στόχο να μετουσιώσει τους σκοπούς προσωπικών αγώνων σε σκοπούς που να υπηρετούν και το συλλογικό συμφέρον.

*Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών