Αποχαιρετισμός στον Κωνσταντίνο

Με τον Κωνσταντίνο δεν υπήρξαμε στενοί φίλοι. Δεν είχα ούτε την τύχη να είμαι φοιτητής του. Τον γνώρισα στο Παρίσι τη δεκαετία του ’70, συμμετείχε στην επιτροπή κρίσης της διδακτορικής διατριβής μου, και αργότερα εργάστηκα στο ΕΚΚΕ όταν ήταν διευθυντής.

Ο Κωνσταντίνος υπήρξε για μένα πρότυπο διανοούμενου, αλλά και πρότυπο στάσης ζωής και ανθρώπινης συμπεριφοράς. Δεν αναφέρομαι στο εξαιρετικά σημαντικό επιστημονικό του αποτύπωμα –έχουν γραφτεί πολλά γι’ αυτό και θα γραφτούν πολλά ακόμη– αλλά στον τρόπο του να

Ο Κωνσταντίνος ήταν πάντα ανεκτικός και επιεικής με τους άλλους. Δύσκολα θα έκοβε κάποιο/α φοιτητή/τρια. Η πλευρά που δεν έβλεπε αυτή τη συμπεριφορά με καλό μάτι τον θεωρούσε αλαζόνα, φυγόπονο, ίσως και άδικο απέναντι στη διαφορετική ποιότητα και προσπάθεια καθεμιάς/νός. Στην πραγματικότητα, η συμπεριφορά του συνδεόταν με μια διαφορετική προσέγγιση της «αριστείας». Πολύ απαιτητικός με τον εαυτό του, με στόχο τη συνεχή βελτίωση, στους άλλους αναδείκνυε πάντα τα θετικά στοιχεία της δουλειάς τους που είχαν γενικότερο ενδιαφέρον, έφερνε στη συζήτηση προσεγγίσεις που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν στο μέλλον και επισήμαινε μη προφανείς προεκτάσεις της συλλογιστικής. Ηταν πάντα υποστηρικτικός και ενθαρρυντικός για τα επόμενα βήματα του/ης αξιολογούμενου/ης. Ετσι, άνοιγε τον δρόμο στους/ις άλλους/ες ώστε να γίνουν πιο απαιτητικοί/ές με τον εαυτό τους και να φτάσουν όσο ψηλότερα ήθελαν και μπορούσαν.

Η στάση αυτή του Κωνσταντίνου σχετίζεται με το δεύτερο που θα ήθελα να σημειώσω και το οποίο αφορά τη διοίκηση του ΕΚΚΕ, την οποία ανέλαβε από το 1981 μέχρι το 1989. Εκείνη την εποχή υπήρχαν τα παραδοσιακά Ερευνητικά Κέντρα (Αστεροσκοπείο, Δημόκριτος, ΕΙΕ, ΕΛΚΕΘΕ, ΕΚΚΕ), ενώ στη δεκαετία του ’80 εμφανίστηκαν και τα νέα δυναμικά κέντρα (ΙΤΕ, Αθηνά, Φλέμιγκ, ΕΚΕΤΑ). Αν η εποχή Τσουκαλά στο ΕΚΚΕ υπήρξε η χρυσή εποχή του κέντρου, αυτό οφείλεται στο ότι ο Κωνσταντίνος ενεργούσε κατά τον απολύτως αντίθετο τρόπο απ’ ό,τι τα νέα κέντρα, που ήταν πιο προσαρμοσμένα στη νέα εποχή των νεοφιλελεύθερων πολιτικών, του ανταγωνισμού, εσωτερικού και εξωτερικού, και της επιβράβευσης ανάλογα με την ποσοτική αποτίμηση της εισφοράς.

Επί Τσουκαλά, το ΕΚΚΕ, όπως εγώ το βίωσα, προσέφερε απόλυτη ελευθερία στους/ις ερευνητές/τριες να ερευνήσουν σε βάθος οποιοδήποτε κοινωνικό ζήτημα τους/ις ενδιέφερε και, από την άλλη, να έχουν τη στήριξη του φορέα και την ασφάλεια μιας μόνιμης θέσης εργασίας. Είναι γεγονός ότι, με την πάροδο του χρόνου, οι επιδόσεις των νέου τύπου ερευνητικών φορέων ήταν πιο εντυπωσιακές, ενώ τα παραδοσιακά προσπάθησαν να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα.

Επειτα από πολλές αλλαγές, σήμερα θα ήταν αδύνατο να ακολουθήσει κανείς τη μορφή διοίκησης Τσουκαλά εκείνης της εποχής. Ωστόσο, η ελευθερία του ερευνητικού έργου και η ατομική και συλλογική ικανοποίηση της επιστημονικής περιέργειας αποτελούν τον μόνο δρόμο που ανοίγει αόρατες πόρτες για το μέλλον. Μαζί με τη δημοκρατία στη λήψη αποφάσεων και την ασφάλεια στη θέση των ερευνητών/τριών πρέπει να αποτελούν πάντα κεντρικούς στόχους πολιτικής για την έρευνα και την ανώτατη εκπαίδευση. Με το πέρασμα του χρόνου και τις σημαντικές αλλαγές που επήλθαν, μοιάζει πλέον ξεπερασμένη και ατελέσφορη μια αντίληψη για την έρευνα και τη μελέτη κοινωνικών προβλημάτων στην οποία δεν εμπλέκονται ανταγωνιστικές διαδικασίες και διελκυστίνδες ως προς τη χρηματοδότηση, ούτε επιδιώκονται απλές προτάσεις για την επίλυσή τους ως προβλημάτων πολιτικής. Ωστόσο, η λογική διαχείρισης της έρευνας την εποχή του Τσουκαλά δεν αποτελεί νοσταλγική ματιά στο παρελθόν, αλλά ματιά σε ένα καλύτερο μέλλον.

Ο Κωνσταντίνος με τη μεγαθυμία του και την ουσιαστικά και βαθιά δημοκρατική στάση ζωής πρόβαλε ένα πρότυπο αριστερού διανοούμενου που επιτρέπει να ελπίζουμε σε μια καλύτερη κοινωνία. Τώρα πια, στο φαντασιακό μου, θα πάει να βρει τους αγαπημένους φίλους του, τον Ηλία και τον Τάκη, που «έφυγαν» λίγο πριν από εκείνον. Οσο υπάρχει το φαντασιακό εκείνων που τον γνώρισαν, η χαρακτηριστική φωνή του θα παραμένει μια νότα θυμωμένης αισιοδοξίας.

*Ομότιμος δ/ντής Ερευνών ΕΚΚΕ, ομότιμος καθηγητής, Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, γενικός γραμματέας Ερευνας & Τεχνολογίας 2015-2016