Από την Εδέμ στη βία

Ζούμε περικυκλωμένοι από βία και βίαιες εικόνες. Πόλεμοι, γυναικοκτονίες, ρατσιστική βία αναπαράγονται κάθε βράδυ στις οθόνες μας. Η Κοινοτοπία της βίας του Παναγιώτη Λάγιου είναι μια ιστορικά τεκμηριωμένη ιστορία της βίας. Ξεκινάει από την κοσμογονία και τη μυθολογία, προχωράει στην κλασική φιλοσοφία, γραμματεία και αισθητική ιστορία και, με μαεστρία, τα συνδυάζει με την επικαιρότητα. Ο Λάγιος συνδυάζει δημιουργικά έννοιες, εργαλεία και άγνωστες λεπτομέρειες από τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, παραβιάζοντας τα σύνορά τους. «Ισχύς και βία πηγαίνουν χέρι χέρι από τότε που η πατριαρχία

επιβλήθηκε επί της μητριαρχίας που ήταν η περίοδος της αρμονικής συμβίωσης των δύο φύλων, η εποχή της ισότητας», γράφει. Με την επιβολή της, οι ηρωικές γυναικείες φυσιογνωμίες μεταμορφώθηκαν σε τέρατα, Λάμιες, Μέδουσες, Μέγαιρες, Μαινάδες. Ετσι ξεκινάει η σκοτεινή ιστορία της κοινωνίας της εκμετάλλευσης, της απληστίας, των ανισοτήτων και των διακρίσεων.

Ο Λάγιος συντονίζεται με τον Ελβετό αρχαιοδίφη και νομικό Johann Bachofen. Η αμφισβητούμενη θεωρία του υποστηρίζει ότι ο μύθος των Αμαζόνων και της μάχης τους με τους Έλληνες είναι απομεινάρια μιας προϊστορικής μητριαρχίας και του Mutterrechet, του Δικαίου της Μητέρας.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΛΑΓΙΟΣ, Η κοινοτοπία της βίας | Το χρονικό ενός πατριαρχικού κόσμου | ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΩΔΩΝΗ, 2025

Η διεπιστημονικότητα και η εγκυκλοπαιδική ευρυμάθεια του Λάγιου μας επιτρέπουν να διακρίνουμε και να κατανοήσουμε τα τρία είδη της βίας: την υποκειμενική, τη συστημική, τη συμβολική. Η κοινότοπη υποκειμενική είναι η κυρίαρχη. Υιοθετεί τον ποινικό ορισμό. Προϋποθέτει ένα υποκείμενο (τον δράστη), μία πράξη (το βίαιο έγκλημα) και ένα θύμα (πρόσωπο ή αντικείμενο). Εκφράσεις όπως «τυφλή βία», «καταδικάζουμε τη βία απ’ όπου κι αν προέρχεται» περιγράφουν την υποκειμενική βία. Η συνεχής αναφορά στις ειδήσεις σε εγκλήματα, ελληνική ευρεσιτεχνία, υπηρετεί την πολιτική του εκφοβισμού και της χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Εγκληματίες και τρομοκράτες παραμονεύουν, η εθνική ασφάλεια κινδυνεύει από γνωστούς και άγνωστους εχθρούς. Χρειαζόμαστε ισχυρές κυβερνήσεις ενάντια στις απειλές που μας περιστοιχίζουν.

Αυτό που αποκρύπτεται είναι η «συστημική» βία που παράγεται από την κανονική λειτουργία του οικονομικού και πολιτικού συστήματος. Η βία της ανεργίας, της φτώχειας, της κοινωνικής αδικίας, της αρρώστιας, του θανάτου που μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Το μέσο προσδόκιμο ζωής στη Νιγηρία είναι 55 χρόνια, στη Δανία 82. Ο μισός παγκόσμιος πλούτος ανήκει στο 2%. Οι φτωχοί και οι φυλετικές μειονότητες αρρωσταίνουν περισσότερο και πεθαίνουν νωρίτερα από τους πλούσιους. Αλλά η συστημική βία σπάνια έχει έναν συγκεκριμένο δράστη. Είναι συνέπεια πολλών άμεσων και περισσότερων έμμεσων παραγόντων, του καπιταλισμού, του νεοφιλελευθερισμού, των εγγενών τους ανισοτήτων. Όταν η βία παρουσιάζεται αποκλειστικά ως έγκλημα ή τρομοκρατία, η συστημική βία γίνεται αόρατη. Η καταγγελία της «υποκειμενικής» είναι υποκριτική όταν δεν καταδικάζεται και η συστημική βία.

Ας συγκρίνουμε την ποινή ενός παιδιού που πέταξε μια μολότοφ διαμαρτυρόμενο για τα μνημόνια, με την πλήρη ατιμωρησία του χρηματοπιστωτικού συστήματος που έχει καταδικάσει εκατομμύρια ανθρώπους στην απώλεια της δουλειάς, του σπιτιού, της ίδιας της ζωής τους. Όπως λέει ο Μπρεχτ: «τι είναι η ληστεία μιας τράπεζας σε σύγκριση με την ίδρυση μιας τράπεζας;».

Η γλώσσα αποτελεί την πάλλουσα καρδιά του Λάγιου: ο λόγος για τη γλώσσα και η ακριβολογική, γλαφυρή χρήση της. «Η γλώσσα μάς έχει προικισθεί με το ήθος, τον χαρακτήρα του λαού που τη διαμόρφωσε», γράφει. Αλλά η γλώσσα είναι επίσης στόχος της βίας και ασκεί βία. Είναι η συμβολική βία της παραμορφωμένης γλώσσας και των ιδεολογικών και μιντιακών ιδεοληψιών. Επιβάλλει μια μονόπλευρη ερμηνεία των γεγονότων και διαστρεβλώνει τις έννοιες. Λέει ότι οι πρόσφυγες, οι μετανάστες, οι μουσουλμάνοι μάς απειλούν, μας παίρνουν τις δουλειές, κινδυνεύει το έθνος. Ο ρατσιστικός λόγος οδηγεί στη ρατσιστική βία· χωρίς την ιδεολογική ξενοφοβία δεν θα υπήρχε βία. Αλλά είναι αυτόνομα βίαιος, γιατί μειώνει, ευτελίζει, αποκλείει τον άλλο.

Σε όλους τους μύθους γένεσης, ο άνθρωπος αψηφά τον νόμο και τους ισχυρούς για να θεμελιώσει την ύπαρξή του. Ο Αδάμ και η Εύα παράκουσαν τον Θεό, διώχτηκαν από τον Παράδεισο και άρχισε η ανθρώπινη ζωή. Ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά από τους θεούς και θεμελιώνει τον ανθρώπινο πολιτισμό. Ο Παύλος γράφει ότι μόνο επειδή ο νόμος απαγορεύει γεννιέται η επιθυμία και η ελευθερία. Τέλος, στον φροϋδικό μύθο, οι αδελφοί σκοτώνουν τον πρωταρχικό πατέρα που διαφέντευε όλες τις κόρες. Η ενοχή των πατροκτόνων δημιούργησε την ηθική, το υπερεγώ, μια αυτο-πειθάρχηση πιο αποτελεσματική από τις απειλές του πατέρα. Η αμαρτία είναι μητέρα της ηθικής. Η ανυπακοή, δημιουργός του ανθρώπου. Στο έργο του Λάγιου, η καταστροφή της μητριαρχίας οδηγεί στην κοινωνία της αδικίας. Έχουμε έναν μύθο γένεσης της δίκαιης εξουσίας, μια Εδεμική περίοδο που ανετράπη από την επέλαση της πατριαρχίας. Η Κοινοτοπία της βίας αποδομεί τις «αλήθειες» του σημερινού αδιεξόδου και δείχνει τον δρόμο έξω από τη βία.