Από τα σύνορα-τείχη στα σύνορα-γέφυρες

Η ειρήνη υπογράφεται από τους υπουργούς Εξωτερικών συχνά και στις διεθνείς διασκέψεις. Όμως, στην πράξη δοκιμάζεται καθημερινά στα σύνορα, στους δρόμους, στη γεωγραφία που μοιραζόμαστε. Δοκιμάζεται όταν ξεσπά μια πυρκαγιά, όταν ένα νοσοκομείο χρειάζεται διασυνοριακή συνεργασία, όταν νέοι από γειτονικές χώρες συναντιούνται ή, αντίθετα, μεγαλώνουν χωρίς να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Γι’ αυτό η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορεί να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους φορείς ειρήνης στα Βαλκάνια.

Θυμίζω ότι, ιστορικά, στις δεκαετίες 1950 έως 1980 τα βόρεια σύνορα της Ελλάδας

δεν ήταν απλώς κρατικά σύνορα. Ήταν μέρος της ψυχροπολεμικής γραμμής διαίρεσης της Ευρώπης, με τη Θεσσαλονίκη στο επίκεντρό της. Η παρακρατική βία, που κορυφώθηκε με τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963, έδειξε ότι ο Ψυχρός Πόλεμος δεν ήταν μια αφηρημένη διεθνής σύγκρουση, αλλά μια ιδιαίτερα δύσκολη συνθήκη που διαπερνούσε την κοινωνία, τους θεσμούς και την καθημερινή πολιτική ζωή.

Μέσα όμως στον Ψυχρό Πόλεμο, το 1958, ιδρύθηκε η Ελληνική Επιτροπή για τη Διαβαλκανική Συνεννόηση, με πρόεδρο τον Σταμάτη Μερκούρη, πατέρα της Μελίνας, και αντιπρόεδρο τον Γρηγόρη Λαμπράκη. Πρωτοβουλία που αποτέλεσε ένα μικρό, αλλά ουσιαστικό ρήγμα στην ψυχροπολεμική κανονικότητα.

Αργότερα, οι αδελφοποιήσεις πόλεων και οι δημοτικές ανταλλαγές πρόσθεσαν μια νέα διάσταση. Δημιούργησαν σχέσεις ανάμεσα σε σχολεία, πολιτιστικούς φορείς, συλλόγους, επιστήμονες και απλούς πολίτες. Αυτό που ονομάζουμε σήμερα «διπλωματία των πόλεων»! Δεν πρόκειται για μια ανταγωνιστική προς την εξωτερική πολιτική διπλωματία. Οι δήμοι δεν υπογράφουν διεθνείς συνθήκες. Μπορούν όμως να δημιουργούν το κοινωνικό έδαφος πάνω στο οποίο οι συνθήκες γίνονται βιώσιμες. Ο Δήμος Καισαριανής λ.χ. αδελφοποιήθηκε με το Σλίβεν της Βουλγαρίας τη δεκαετία του ’90.

Επί της δικής μου θητείας ως δήμαρχος Καισαριανής είχα χαιρετίσει τη Συμφωνία των Πρεσπών, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο που δέχτηκε από τη Ν.Δ. και τη Χρυσή Αυγή. Επειδή ειρήνη στα Βαλκάνια δεν νοείται χωρίς την Τουρκία, πιστεύω ότι συνέβαλα στην υπόθεση αυτή μαζί με τον δήμαρχο Βύρωνα Γρηγόρη Κατωπόδη, όταν συνυπογράψαμε διακήρυξη συνεργασίας με τον Τουντς Σογιέρ, δήμαρχο Σμύρνης, της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της γείτονος.

Η «διπλωματία των πόλεων» μεταφέρει τις μεγάλες έννοιες -ειρήνη, ασφάλεια, καλή γειτονία- στο επίπεδο της καθημερινής ζωής. Δεν την εξιδανικεύουμε, ωστόσο. Η Αυτοδιοίκηση δεν είναι από τη φύση της φιλειρηνική. Ένας δήμαρχος μπορεί να οικοδομεί γέφυρες, αλλά μπορεί και να αναπαράγει εθνικισμούς, φόβους και αποκλεισμούς. Μια αδελφοποίηση χωρίς συνέχεια, προσωπικό, προϋπολογισμό και συμμετοχή των πολιτών κινδυνεύει να περιοριστεί σε επισκέψεις αντιπροσωπειών και ανταλλαγές αναμνηστικών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα διαφορετικής αντίληψης υπήρξε ο Γιάννης Μπουτάρης. Με τις επισκέψεις του στα Σκόπια και τις επαφές του με την πολιτική και δημοτική ηγεσία της γειτονικής χώρας, επιχείρησε να επανατοποθετήσει τη Θεσσαλονίκη όχι ως μεθοριακό φυλάκιο, αλλά ως ανοιχτή βαλκανική μητρόπολη. Η Συμφωνία των Πρεσπών πρέπει επίσης να ιδωθεί πέρα από τη διαμάχη για το όνομα. Ανεξάρτητα από την πολιτική αξιολόγηση των συμβολισμών της, η Συμφωνία περιλαμβάνει ένα ολόκληρο πρόγραμμα συνεργασίας: στην πολιτική προστασία, στην ενέργεια, στο περιβάλλον, στις υποδομές, στον τουρισμό, στις μεταφορές και στη διασυνοριακή ανάπτυξη. Κυρίως, αναφέρεται ρητά στην υποστήριξη επαφών μεταξύ των τοπικών αρχών, της κοινωνίας των πολιτών, των νέων και των φοιτητών.

Επομένως, η Αυτοδιοίκηση δεν βρίσκεται στο περιθώριο της Συμφωνίας. Μπορεί να γίνει ένας από τους βασικούς μηχανισμούς εφαρμογής της. Εδώ συναντώνται η συνανάπτυξη και η συνασφάλεια. Συνανάπτυξη σημαίνει, εκτός από το ζητούμενο, εννοείται, των περισσότερων εμπορικών συναλλαγών, κοινή αντιμετώπιση κοινών προβλημάτων και δίκαιη κατανομή των ωφελειών. Και συνασφάλεια σημαίνει ότι η ασφάλεια της μιας χώρας και της μιας πόλης δεν μπορεί να οικοδομείται πάνω στην ανασφάλεια της άλλης. Περιλαμβάνει την πολιτική προστασία, τη δημόσια υγεία, την κλιματική ανθεκτικότητα, την κοινωνική συνοχή και την καταπολέμηση του εθνικιστικού μίσους.

Χρειαζόμαστε, λοιπόν, ένα μόνιμο Βαλκανικό Δίκτυο Πόλεων Ειρήνης και Ανθεκτικότητας. Ενα δίκτυο με κοινό επιχειρησιακό σχέδιο, ανταλλαγή τεχνογνωσίας, προγράμματα νέων, μηχανισμούς πολιτικής προστασίας και ετήσια δημόσια αξιολόγηση των αποτελεσμάτων του. Τα εθνικά κράτη συχνά αλλάζουν στη ροή της Ιστορίας, οι πόλεις όμως είναι αιώνιες! Μοιράζονται το ίδιο περιβάλλον, τους ίδιους κινδύνους και, τελικά, ένα κοινό μέλλον. Η μεγάλη πρόκληση είναι να περάσουμε από την ειρήνη των συμφωνιών στην ειρήνη της καθημερινής ζωής. Να μετατρέψουμε τα σύνορα από τείχη σε γέφυρες.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το άρθρο αποτελεί μεγάλο μέρος της παρέμβασης στην εκδήλωση του ΠΑΔΟΠ για τα 8 χρόνια της Συμφωνίας των Πρεσπών.

*T. Δήμαρχος Καισαριανής, ιδρυτικό μέλος της ΕΛΑΣ