Αχ Βαλεντίνα!

Με συγκίνησε βαθιά η αναφορά της Εύας Νικολαΐδου σε φύλλο της «Εφημερίδας των Συντακτών» στη Βαλεντίνα Τερεσκόβα, την πρώτη γυναίκα που ταξίδεψε στο Διάστημα. Οχι μόνο γιατί μου θύμισε μία από τις σημαντικότερες γυναίκες που γνώρισα στη ζωή μου, αλλά και γιατί μου έφερε ξανά στον νου ένα παλιό και επίμονο ερώτημα: πώς γίνεται προσωπικότητες τέτοιου μεγέθους να κινδυνεύουν να εξαφανιστούν από τη συλλογική μνήμη;

Η Βαλεντίνα Τερεσκόβα δεν ήταν απλώς η πρώτη γυναίκα κοσμοναύτισσα. Υπήρξε το ζωντανό παράδειγμα μιας εργάτριας που, μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες, ανάπτυξε

στο έπακρο τις ικανότητές της να κατακτήσει το Διάστημα και στη συνέχεια να αναλάβει σημαντικές δημόσιες ευθύνες στη Σοβιετική Ενωση. Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζω την προεδρία της Επιτροπής Σοβιετικών Γυναικών, θέση που υπήρξε και η αφορμή για τις συναντήσεις μας.

Η Τερεσκόβα υπήρξε φίλη της Ελλάδας. Επισκεπτόταν συχνά τη χώρα μας, συνήθως ύστερα από προσκλήσεις της Ομοσπονδίας Γυναικών Ελλάδας (ΟΓΕ), και δεν παρέλειπε να εκφράζει την αγάπη της για τον ελληνικό λαό. Τη συνάντησα όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε διεθνή φόρα. Ιδιαίτερα ζωντανή παραμένει στη μνήμη μου η μεγάλη συνάντηση δύο χιλιάδων γυναικών από όλο τον κόσμο, που διοργάνωσε η Παγκόσμια Ομοσπονδία Δημοκρατικών Γυναικών στην τότε Τσεχοσλοβακία το 1981.

Θυμάμαι με νοσταλγία πως, όπου κι αν τη συναντούσαμε, ζητούσε χαμογελώντας να της τραγουδήσουμε το γνωστό ελληνικό τραγούδι «Αχ Βαλεντίνα, αχ βρε τσαχπίνα». Ηταν μια γυναίκα που, παρά την παγκόσμια αναγνώριση και το ιστορικό της επίτευγμα, διατηρούσε μια σπάνια απλότητα. Η ευγένεια, η καλοσύνη και η σεμνότητά της εντυπωσίαζαν όποια/ον τη γνώριζε. Αυτές οι αρετές συνδυάζονταν με μια ξεχωριστή φυσική παρουσία, που ενέπνευσε και τον σπουδαίο ζωγράφο Μπότη Θαλασσινό να φιλοτεχνήσει το πορτρέτο της. Κι όμως, αυτή η μοναδική γυναίκα, που θα μπορούσε να αποτελεί ένα από τα πιο φωτεινά παραδείγματα των δυνατοτήτων και των επιτευγμάτων των γυναικών, φαίνεται να οδηγείται σταδιακά στη λήθη.

Η αιτία δεν είναι μία. Από τη μία πλευρά έζησε και αναδείχτηκε κατά τη διάρκεια της Σοβιετικής Ενωσης, γεγονός που συχνά οδηγεί σε ιδεολογικές αποσιωπήσεις. Από την άλλη ακολουθεί τη μοίρα αμέτρητων σπουδαίων γυναικών, των οποίων η Ιστορία υποβάθμισε ή εξαφάνισε τη συμβολή. Ετσι ένιωσα αυτή τη θλίψη ακόμα πιο έντονα πριν από λίγα χρόνια στην Κύπρο, όταν, με πρωτοβουλία επιτροπής πολιτών και τη συμβολή της ρωσικής πρεσβείας, αναγέρθηκε ανδριάντας του Γιούρι Γκαγκάριν. Δίκαια πλήθος ανθρώπων συμμετείχε στα αποκαλυπτήρια και πολλοί μίλησαν για την ηρωική ζωή και τον τραγικό θάνατό του. Κανείς όμως δεν βρήκε μια λέξη να θυμίσει τη Βαλεντίνα Τερεσκόβα. Σαν να μην υπήρξε ποτέ η πρώτη γυναίκα που άνοιξε τον δρόμο των άστρων για το μισό της ανθρωπότητας.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται το μεγάλο ζήτημα. Δεν αφορά μόνο την Τερεσκόβα. Αφορά τον ανδροκεντρισμό της Ιστορίας και της ιστοριογραφίας. Για αιώνες οι γυναίκες δεν αντιμετωπίστηκαν ως υποκείμενα της Ιστορίας, αλλά ως δευτερεύουσες μορφές που κινούνταν στη σκιά των ανδρών. Ακόμα και όταν κατέκτησαν κορυφές που έμοιαζαν αδιανόητες, η μνήμη τους αποδείχθηκε πιο εύθραυστη από εκείνη των ανδρών συναγωνιστών τους.

Τη Βαλεντίνα Τερεσκόβα αξίζει να τη θυμόμαστε όχι μόνο επειδή ήταν η πρώτη γυναίκα στο Διάστημα. Αξίζει να θυμόμαστε ότι απέδειξε, με τη ζωή της, πως οι δυνατότητες των γυναικών δεν έχουν όρια όταν η κοινωνία παύει να τους τα επιβάλλει. Και αξίζει να τη θυμόμαστε γιατί η λήθη που την απειλεί δεν αφορά μόνο τη δική της ιστορία. Αφορά όλες εκείνες τις γυναίκες που συνέβαλαν στην πρόοδο της ανθρωπότητας και τις οποίες η επίσημη μνήμη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ως υποσημειώσεις. Με δυο λόγια η αποκατάσταση της Βαλεντίνας Τερεσκόβα στη συλλογική μνήμη δεν αποτελεί νοσταλγία. Είναι πράξη ιστορικής δικαιοσύνης.

*Ομότιμη καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου