H μοναξιά του Γονατά

Ποιητήςή πεζογράφος; Συγγραφέας του φανταστικού και του ονειρικού ή ακραιφνής υπερασπιστής του υπερρεαλισμού και του παράλογου; Λάτρης του υπερφυσικού και του παράδοξου ή επινοητής άπειρων μεταμορφώσεων και φασμάτων, που θα μπουν στην αφήγηση χωρίς καμία μυθοπλαστική φιλοδοξία;

Τα ερωτήματα μπορεί να πολλαπλασιαστούν, αλλά η περίπτωση του Ε. Χ. Γονατά (1924-2006) ως πεζογράφου θα παραμείνει εντελώς μοναχική, όποια εκδοχή του έργου του κι αν εξετάσουμε. Ο Γονατάς έγραψε μόνο αφηγήματα και διηγήματα (αν μπορούμε όντως να διακρίνουμε ανάμεσα στα δύο), άλλοτε μεμονωμένα κι

Ο φιλόξενος καρδινάλιος (1986), Η προετοιμασία (1991) και Τρεις δεκάρες (2006). Προδικτατορικά θα κυκλοφορήσουν άλλα τρία: Ο ταξιδιώτης (1945), Το βάραθρο (1963) και Οι αγελάδες (1963). Ο εξ αρχής υπονομευμένος ρεαλισμός της απόδοσης της εξωτερικής πραγματικότητας, η από σκοπού αοριστία και ασάφεια με την οποία σχηματίζονται οι μορφές της, σε συνδυασμό με ένα μόνιμο κλίμα ονείρου και υπέρβασης, δείχνουν αμέσως την ώσμωση της πρόζας του Γονατά με την ελευθερία και τη φαντασία του ποιητικού λόγου. Σε ένα άλλο επίπεδο, σημαντικό ρόλο θα παίξουν στα κείμενά του και ο υπερρεαλισμός ή το παράλογο. Ο αποσπασματικός ιστός και οι αιφνίδιες διακοπές της δράσης, που αφήνουν τα τεκταινόμενα κυριολεκτικώς στη μέση του πουθενά, αλλά και τα παράταιρα, κάποτε χιουμοριστικά συμπλέγματα με τα οποία καλύπτονται τα προκαλούμενα κενά, προσδίδουν μιαν ιδιαίτερη, ανορθολογική ρευστότητα στα έμβια (πρόσωπα, ζώα, φυτά) και τα άβια (αντικείμενα) των ιστοριών του. Παρ’ όλα αυτά, ο Γονατάς θα φλερτάρει με την ποίηση και τον υπερρεαλισμό ή το παράλογο δίχως να εγκλωβιστεί ποτέ στα όριά τους. Το ίδιο θα συμβεί και με τον εξπρεσιονισμό, με τους εκπροσώπους του οποίου έχει εμπλακεί και μεταφραστικά.

Και μια και ανιχνεύω λογοτεχνικές πηγές, θα ήταν σοβαρή παράλειψη να αφήσω έξω από τον κατάλογο επιδράσεων του Γονατά τη γοτθική παράδοση και το φανταστικό. Κι αυτές, όμως, οι κατηγορίες δεν θα αποκτήσουν ποτέ στον λόγο του αυξημένη τυπική ισχύ. Ο τρόμος, επί παραδείγματι, που αποτελεί εκ ων ουκ άνευ στοιχείο της γοτθικής παράδοσης, θα προσλάβει στα γραπτά του μιαν υπογείως παρωδιακή υφή μέσα από ένα σύμπλεγμα λεπτών ειρωνικών αποχρώσεων οι οποίες θα μετατοπίσουν το κέντρο βάρους από τα δρώμενα προς τη διαδικασία της παραγωγής τους και προς τα εργαλεία τα οποία θα επιστρατευτούν προκειμένου να γίνει φανερό το προσχηματικό του μύθου και της πλοκής.

Αναλόγως θα κινηθεί ο συγγραφέας και ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιήσει το φανταστικό. Αντί να επινοήσει κάτι εξόφθαλμα υπερβατικό και μη πιστευτό, υπογράφοντας μια νοερή συμφωνία με τον αναγνώστη για την αποδοχή του, προτιμά να αφήσει τον τελευταίο σε μια κατάσταση μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, σε ένα μετέωρο «αναμεταξύ», το οποίο θα εντείνει το αίσθημα της αναμονής και θα τον καταστήσει, λόγω της πολυσημίας του, προνομιακό ερμηνευτικό πρωταγωνιστή. Σε μιαν εποχή κατά τη διάρκεια της οποίας το βάρος της πολιτικής και της Ιστορίας θα πέσει με όλη του τη δύναμη στις πλάτες της τέχνης, ο Γονατάς θα τραβήξει τον δικό του, πέρα για πέρα ανεξάρτητο δρόμο, διαγράφοντας την τροχιά του έξω από τον ιστορικό χρόνο ή, για να το πω καλύτερα, έξω από οιονδήποτε χρόνο.

Αυτό είναι το φάσμα, οφείλω να το αναφέρω σε έναν τέτοιο απολογισμό, το οποίο θα διατρέξει η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου με το βιβλίο της Ε. Χ. Γονατάς. Μικρές και παράξενες ιστορίες, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη το 2025, με τον χαρακτήρα μιας πολλαπλά συνθετικής μελέτης. Συνθετική επειδή αναλαμβάνει να συμπλέξει την εξιστόρηση του προσωπικού, του διανοητικού και του καλλιτεχνικού βίου του Γονατά με μια εις βάθος και πολυμερή έρευνα για τους δεσμούς του πεζού του έργου, όπως τους προλάβαμε πρωτύτερα, με τη φαντασία και με το όνειρο της ποιητικής γλώσσας, με τον υπερρεαλισμό, με τον εξπρεσιονισμό, με το παράλογο, με το αστείο και με το χιούμορ, καθώς και με το παράξενο, με το παράδοξο και με το φανταστικό υπό την έννοια των αυτοδύναμων λογοτεχνικών ειδών.

*Ο Β. Χατζηβασιλείου είναι κριτικός στο «Βήμα της Κυριακής».

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις