Το βλέμμα ενός γορίλλα

«Κανείς δεν προστατεύει ό,τι δεν τον νοιάζει, και κανείς δεν νοιάζεται για ό,τι δεν έχει ποτέ βιώσει»

      Ντέιβιντ Ατένμπορο

Η πιο διάσημη σκηνή στην ιστορία των ντοκιμαντέρ άγριας ζωής εκτυλίχθηκε πριν από 48 χρόνια. Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων του «Life on Earth», της πρωτοποριακής σειράς του BBC που έθεσε τις βάσεις των σύγχρονων τηλεοπτικών παραγωγών για τη φύση, ο Ντέιβιντ Ατένμπορο βρέθηκε ξαφνικά, στα δάση της Ρουάντα, σε απόσταση αναπνοής από μια

ομάδα ορεινών γοριλών, που τον πλησίασε από περιέργεια και άρχισε να κινείται γύρω του με παιχνιδιάρικη διάθεση. Καθώς τα ζώα τον περιεργάζονταν, ο Ατένμπορο γύρισε στην κάμερα και είπε ψιθυριστά: «Υπάρχει περισσότερο νόημα και αμοιβαία κατανόηση στο βλέμμα ενός γορίλα παρά σε οποιοδήποτε άλλο ζώο γνωρίζω».

Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, η σκηνή διατηρεί ακέραιη τη δύναμή της. Αυτός είναι πιθανότατα και ο λόγος που αποτέλεσε τον πυρήνα ενός νέου ντοκιμαντέρ. Το «A Gorilla Story» είναι μια πολύ πιο «λαμπερή» παραγωγή, σκηνοθέτης είναι ο βραβευμένος με Οσκαρ Τζέιμς Ριντ, εκτελεστικός παραγωγός ο Λεονάρντο ντι Κάπριο. Αλλά η βασική του ιδέα είναι απλή: ύστερα από τόσα χρόνια, τι απέγιναν αυτοί οι γορίλες;

Η απάντηση, επιβεβαιώνει το ντοκιμαντέρ, εξαρτάται από τη σκοπιά του καθενός. Από εκείνη της προστασίας της άγριας ζωής, τα νέα είναι σχεδόν συνολικά θετικά. Τη δεκαετία του 1970, οι γορίλλες της Ρουάντα βρίσκονταν στο χείλος της εξαφάνισης λόγω της λαθροθηρίας, όμως οι προσπάθειες που πυροδότησε η Νταϊάν Φόσεϊ – όπως και η τεράστια δημοσιότητα που τους προσέφερε ο Ατένμπορο, αν και ο ίδιος είναι υπερβολικά σεμνός για να το παραδεχθεί αυτό – οδήγησαν σε σχεδόν πλήρη ανάκαμψη των πληθυσμών.

Από τη σκοπιά των ίδιων των γοριλλών, ωστόσο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η ομάδα Πάμπλο, όπως είναι γνωστή η οικογένεια – από το όνομα του νεαρού γορίλλα που είχε τότε την πιο έντονη επαφή με τον Ατένμπορο –, βρίσκεται σήμερα σε μεταβατικό στάδιο. Ολα τα ζώα που είχε συναντήσει στο δάσος έχουν πεθάνει, την ιεραρχία την έχουν αναλάβει οι απόγονοί τους. Ο Γκιτσουράσι, ο κυρίαρχος ασημόραχος, γερνάει. Ενας νεότερος διεκδικητής με το όνομα Ουμπουζού έχει αντιληφθεί την κατάσταση και επιχειρεί να ανατρέψει την κυριαρχία του, αμφισβητώντας τη σε κάθε ευκαιρία.

Βία, αγώνες εξουσίας, απώλειες: πρόκειται για ένα πρώτης τάξεως δράμα. Τόσο, που πολλοί εύχονται να κρατούσε περισσότερο από μία ώρα. Και γενικότερα εύχονται να είχαν περισσότερο χρόνο με τον Ντέιβιντ Ατένμπορο, να ακούνε τη θρυλική φωνή του καθώς διαβάζει από τα ημερολόγιά του και θυμάται τον Πάμπλο σαν έναν φίλο που «δεν θα ξεχάσει ποτέ». «Για όσους μεγαλώσαμε μαζί του, δηλαδή για όλους μας, μοιάζει με μία από τις τελευταίες ευκαιρίες που θα έχουμε να καθίσουμε πλάι σε έναν λατρεμένο θείο», έγραψε χαρακτηριστικά στην «Guardian» o Στιούαρτ Χέριτατζ.

Ο Ντέιβιντ Ατένμπορο, ίσως ο πιο διάσημος φυσιοδίφης και παρουσιαστής ντοκιμαντέρ στον κόσμο, γίνεται σήμερα 100 χρόνων.

Συμπληρώνει έναν αιώνα ζωής. Και ενώ θα μπορούσε να είχε πάρει σύνταξη πριν από τριάντα χρόνια, το γιορτάζει κυκλοφορώντας όχι ένα αλλά δύο ντοκιμαντέρ – το «A Gorilla Story» στο Netflix και το «Secret Gardens» στο BBC One, μια σειρά που εξερευνά τη βιοποικιλότητα σε «καθημερινούς κήπους» και μικρά οικοσυστήματα στη Βρετανία, εκτός βέβαια από το επετειακό ντοκιμαντέρ που κυκλοφορεί δείχνοντας το «πίσω από τις κάμερες» του «Life on Earth». Τι άλλο να ζητήσει κανείς από τη ζωή όταν φτάνει τα 100 και διατηρεί όλη αυτή τη ζωντάνια; Οταν έχει γίνει παγκόσμιο σύμβολο; Οταν έχει αλλάξει την ιστορία της τηλεόρασης; Οταν έχει ταξιδέψει εκατομμύρια συνανθρώπους του στα πέρατα της Γης ώστε να δούμε τόπους και να γνωρίσουμε πλάσματα που δεν θα είχαμε δει ούτε γνωρίσει ποτέ; Οταν έχει βοηθήσει άλλους τόσους ανθρώπους να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν τα θαύματα του κόσμου που μας περιβάλλει; Οταν έχει χριστεί ιππότης δύο φορές, έχει 32 τιμητικούς διδακτορικούς τίτλους από πανεπιστήμια σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο, έχει δώσει το όνομά του σε τουλάχιστον 40 είδη ζώων και φυτών καθώς και σε έναν αστερισμό; Οταν έχει γράψει Ιστορία, κάνοντας παράλληλα το πάθος του, και επιπλέον κάνοντας καλό;

Λίγο να έχει παρακολουθήσει κανείς αυτόν τον άνθρωπο με τη βελούδινη φωνή και την τεράστια ενσυναίσθηση, ξέρει τι ζητάει. Το έχει πει ο ίδιος άπειρες φορές, άλλοτε εμμέσως, με τρόπο, δείχνοντας όλα όσα αξίζουν να σωθούν, και άλλοτε άμεσα, προειδοποιώντας πως «αντιμετωπίζουμε τη μεγαλύτερη απειλή των τελευταίων χιλιάδων χρόνων», πως «μένει όλο και λιγότερος χρόνος προκειμένου να δράσουμε για την κλιματική αλλαγή». Στην εποχή του Τραμπ, του κλιματοσκεπτικισμού, του «Drill, Baby, Drill», ο Ντέιβιντ Ατένμπορο μοιάζει σήμερα παράταιρος. Ισως και λίγο δραματικός όταν λέει – στο τελευταίο επεισόδιο του «Blue Planet» – πως «το μέλλον της ανθρωπότητας, και στην πραγματικότητα κάθε ζωής επί της Γης, εξαρτάται από εμάς». Λειτουργεί όμως και σαν ένας φάρος: υπάρχει και φως, υπάρχει και αυτός, και τόσοι που τον αγαπούν, άρα υπάρχει ελπίδα.