Το «φιλόπτωχο» αφήγημα του ΔΝΤ

Είναι αξιοσημείωτη δίχως αμφιβολία η ιδεολογική συνέπεια που χαρακτηρίζει το ΔΝΤ τα τελευταία έτη. Ας μην πηγαίνει το μυαλό σας σε νεοφιλελεύθερες ιδεολογίες, ιδιωτικοποιήσεις κ.λπ. Αντίθετα, το σημερινό δόγμα του ΔΝΤ βρίσκεται πολύ μακριά από αυτές τις αντιλήψεις. Σήμερα η ιδεολογία του διεθνούς think tank μάλλον παίρνει ως άξονα αναφοράς το ηθικό πρόσταγμα «Πρώτα οι Φτωχοί! Μετά οι υπόλοιποι».

Πράγματι, όλες οι αναλύσεις και δηλώσεις των ιθυνόντων και των επιστημόνων που συγκροτούν τον διεθνή οργανισμό φέρουν τη σφραγίδα του «φιλόπτωχου» αφηγήματος. Ομως, ο χώρος στον οποίο εκδηλώνεται με την πλέον κρυστάλλινη καθαρότητα η ιδεολογική παρέμβαση του ΔΝΤ είναι στις συζητήσεις που αφορούν τη μορφή στήριξης των εισοδημάτων των πολιτών σε περιπτώσεις κρίσεων, σοκ ή απλά πληθωριστικών πιέσεων. Εδώ το ερώτημα είναι αν θα πρέπει οι κυβερνήσεις να υιοθετούν γενικά/οριζόντια ή στοχευμένα μέτρα στήριξης των πολιτών;

Τα στοχευμένα μέτρα κατευθύνουν τους πόρους αποκλειστικά σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες που πληρούν ορισμένα κριτήρια (π.χ. χαμηλό εισόδημα, ανεργία, πολυτεκνία). Τα γενικευμένα/οριζόντια μέτρα εφαρμόζονται οριζόντια σε ολόκληρο τον πληθυσμό χωρίς εισοδηματικά κριτήρια (π.χ. καθολικό βασικό εισόδημα, μειώσεις ΦΠΑ στα βασικά αγαθά, επιδοτήσεις ενέργειας για όλους).

Στο ερώτημα αυτό το ΔΝΤ υποστηρίζει σθεναρά τα τελευταία έτη τα στοχευμένα μέτρα, επειδή οι πόροι κατευθύνονται  σε αυτούς που τους έχουν περισσότερο ανάγκη. Στο πλαίσιο αυτό η τελευταία έκθεση του Οργανισμού για τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας μελέτησε τα μέτρα στήριξης που χρησιμοποιήθηκαν σε διαφορετικές κρίσεις σε 85 χώρες κατά την περίοδο 2005-2025.

Το συμπέρασμα της μελέτης ήταν ότι όταν οι κυβερνήσεις προσπαθούν με μετριάσουν τις επιπτώσεις ενός οικονομικού σοκ στα νοικοκυριά με τη χρήση γενικευμένων μέτρων, καταλήγουν σε ένα βαθμό να ωφελούν εκείνους που έχουν τη δυνατότητα να αντιμετωπίσουν την αύξηση των τιμών χωρίς βοήθεια. Αντίθετα, οι άμεσες μεταφορές που στοχεύουν στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά επιτρέπουν να συγκεντρωθεί η δαπάνη εκεί όπου θα έχει τα μεγαλύτερα αποτελέσματα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της μελέτης, οι γενικευμένες/οριζόντιες βοήθειες μπορεί να απαιτήσουν μεταξύ τριπλάσιων και εικοσαπλάσιων πόρων για να έχουν το ίδιο αποτέλεσμα με τις στοχευμένες.

Πάντως, σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η «άτυπη» οικονομία αποτελεί το 21%  του συνόλου της οικονομίας, υπάρχει ο μεγάλος κίνδυνος να καταλήξει η στοχευμένη βοήθεια στα χέρια αυτών που δηλώνουν ψευδώς χαμηλό εισόδημα.

Ενα άλλο πρόβλημα με τη στοχευμένη βοήθεια είναι ότι δημιουργεί τις λεγόμενες «παγίδες φτώχειας»: Οι δικαιούχοι μπορεί να αποφεύγουν να αυξήσουν το επίσημο εισόδημά τους για να μη χάσουν το επίδομα.

Επίσης, τα στοχευμένα μέτρα μπορεί μεν να ωφελούν το πτωχό τμήμα του πληθυσμού, όμως ζημιώνουν τη μεσοαστική τάξη, η οποία συχνά αποκλείεται από τα στοχευμένα μέτρα, παρόλο που πληρώνει το μεγαλύτερο μέρος των φόρων. Οι στοχευμένες παροχές υπονομεύουν την ανταποδοτικότητα, που σύμφωνα με τον Θωμά τον Ακινάτη είναι η πεμπτουσία ενός ηθικού φορολογικού  συστήματος.

Αν σήμερα αποκλείεις π.χ. τη μεσαία τάξη από το επίδομα θέρμανσης, τότε με  την ίδια λογική γιατί να μην την αποκλείσεις αύριο από τα δημόσια σχολεία και νοσοκομεία;

Ο Τάκης Μίχας είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας