Το άλλο πρόσωπο της Τουρκίας

Η Τουρκία δείχνει σημάδια ότι πλέον επιστρέφει στις «εργοστασιακές ρυθμίσεις» της, είχαμε επισημάνει σε προηγούμενο άρθρο («ΤΑ ΝΕΑ», 25-7-26). Η σκληρή γραμμή που αποτυπώνεται ακόμη και σε απόψεις πανεπιστημιακών με ψύχραιμη φωνή επανακάμπτει, όπως παλιά, στον μεταξύ των δύο χωρών μας ψυχρό πόλεμο και δεν βοηθάει στην επίλυση.

Η Άγκυρα ξετυλίγει τις τακτικές της και αντιστρέφει την πραγματικότητα για να τεκμηριώσει, εις μάτην βέβαια, τη βάση για την αναθεωρητική πολιτική της. Ετσι, επιστρέφει στη γνώριμη τακτική της των μονομερών ενεργειών σε ευθεία παραβίαση προς το διεθνές δίκαιο που

επιβάλλει συναινέσεις και συμπράξεις, ενώ η ίδια απαιτεί τη δική της συναίνεση ή έγκριση, προκειμένου η Ελλάδα να υλοποιήσει δράσεις καθ’ όλα νόμιμες ως μονομερείς. Αυτό το έδειξε στην έρευνα για την πόντιση καλωδίου, μια καθ’ όλα νόμιμη ενέργεια, χωρίς καμία συναίνεση, ούτε εμπόδιο ως ελευθερία της ανοικτής θάλασσας. Συνέχισε αμφισβητώντας το δικαίωμα της Ελλάδας να θεσπίζει θαλάσσια πάρκα εντός αιγιαλίτιδας ζώνης, χωρίς τη συναίνεσή της. Αναθεωρώντας μάλιστα την κοινή λογική, απαιτεί να θεσπίσει εθνικό θαλάσσιο πάρκο εκτός των ορίων της αιγιαλίτιδας ζώνης σε διεθνή ύδατα, χωρίς την απαιτούμενη συναίνεση και σύμπραξη προς τούτο με τα γειτονικά κράτη, εν προκειμένω με την Ελλάδα, όπως ορίζει το Δίκαιο της Θάλασσας.

Τετελεσμένα

Επιπροσθέτως, παζαρεύει με την έννοια της απειλής, ενώ διατηρεί το casus belli. Υποστηρίζει ότι είναι απειλούμενη, διαστρεβλώνοντας ακόμη και α) τη στρατηγική σχέση της Ελλάδας με το Ισραήλ, ως απειλή εναντίον των συμφερόντων της Τουρκίας, και προσθέτοντας β) ως απειλή ακόμη και την πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης.

Η Τουρκία αντιδρώντας καταφεύγει σε μονομερείς ενέργειες που οδηγούν με ακρίβεια σε τετελεσμένα, πρωτίστως στη θάλασσα, γνωρίζοντας τις ελληνικές ευαισθησίες λόγω και των νησιών. Μάλιστα, με μικρά βήματα επιδίδεται και σε τακτική παραπλάνησης.

Σε πλαίσιο ήρεμων νερών, διέρρεε ότι μπορεί να μη λυθούν οι διαφορές, αλλά στις σχέσεις δεν θα υπάρξουν εντάσεις. Μας καθησύχαζε. Από το 2023 όντως δεν σημειώθηκε πρόοδος στις πολιτικές διαβουλεύσεις μεταξύ των υφυπουργών Εξωτερικών περί των θαλάσσιων ζωνών, αλλά εξέλιπαν οι παραβιάσεις εναέριου χώρου ή οι υπερπτήσεις και καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι η Τουρκία άλλαξε σελίδα. Ομως η διαρροή περί νομοσχεδίου για τις θαλάσσιες ζώνες που αναμένεται να ψηφιστεί τον προσεχή Οκτώβριο αποκάλυψε τις προθέσεις.

Η Αγκυρα έχει αποτυπώσει επί χάρτου στον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό της το 2025 τα απώτατα δυνητικά όρια ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδας, καθώς και θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο και στην Αν. Μεσόγειο. Οι ζώνες περιβαλλοντικής προστασίας δεν είναι αμελητέες διότι με τακτική creeping jurisdiction είναι δυνατόν να μεταβληθούν σε στρατηγικές εάν προστεθούν στο πακέτο των θαλάσσιων κυριαρχικών δικαιωμάτων του αναμενόμενου νομοσχεδίου. Απώτερος στόχος της είναι η νομιμοποίηση μιας συνολικής «Γαλάζιας Πατρίδας».

Η εξέλιξη του τουρκικού νομοσχεδίου μάλλον δεν θα μας εκπλήξει εάν οι θαλάσσιες ζώνες που θα θεσπίζονται σε αυτό θα εξουσιοδοτούν τον πρόεδρο να τις υλοποιήσει οριοθετώντας τες μονομερώς, εάν δεν προβλέπεται υποχρεωτικώς συμφωνία. Και αυτό είτε πρόκειται για ζώνες εθνικής κυριαρχίας και δικαιοδοσίας, κυριαρχία στην αιγιαλίτιδα ζώνη, κυριαρχικά δικαιώματα σε ΑΟΖ, είτε για θαλάσσια πάρκα στα διεθνή ύδατα για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, του οικοσυστήματος και της βιοποικιλότητας.

Τι συμβαίνει με τα θαλάσσια εθνικά πάρκα που μαζί με το τουρκικό νομοσχέδιο σηματοδοτούν αιφνίδια μεταστροφή; Πρόκειται για εκτελεστικά διατάγματα σε υλοποίηση του Νόμου 2873 περί προστασίας θαλάσσιου περιβάλλοντος, οικοσυστήματος, βιοποικιλότητας, θαλάσσιας επιστημονικής έρευνας στην υγρή στήλη και στον βυθό. Ολες αυτές οι ήπιες αρμοδιότητες συνεπάγονται σαφώς μέτρα και δεν αφορούν άσκηση κυριαρχίας ούτε κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αυτό πρέπει να τονιστεί. Εντός της αιγιαλίτιδας ζώνης το κάθε κράτος για τη θέσπιση πάρκου δεν υπόκειται σε συναίνεση ούτε άδεια άλλου κράτους. Στα διεθνή ύδατα, όμως, πρόκειται για marine protected areas. Εάν οι περιοχές αυτές δεν έχουν οριοθετηθεί με συμφωνία ΑΟΖ, τότε επιβάλλεται οπωσδήποτε συμφωνία μεταξύ των γειτονικών χωρών για τη θέσπισή τους. Αυτές οι προστατευόμενες περιοχές για την αποτελεσματική λειτουργία τους δημιουργούν όρους που επηρεάζουν αναλόγως και ελευθερίες της θάλασσας. Κυριότερους όρους που θα πρέπει να τηρούνται θα δεχθεί η αλιεία ή η θαλάσσια επιστημονική έρευνα. Σε ανάλογο βαθμό θα επηρεαστούν και οι οδοί της ναυσιπλοΐας.

Η χωροθέτηση

Στο ΒΑ Αιγαίο το ένα πάρκο οριοθετείται σε διεθνή ύδατα, με κλειστό τον κόλπο του Ξηρού, και εκτείνεται σε μια προβολή δυτικά της Ιμβρου μέχρι τη μέση γραμμή μεταξύ των εκατέρωθεν ηπειρωτικών ακτών που διαχωρίζει τη Σαμοθράκη από τη Λήμνο. Η Τουρκία δεν έχει αποσπάσει τη συναίνεση της Ελλάδας, όπως ορίζεται από το διεθνές δίκαιο. Εν προκειμένω παραβιάζεται η αρχή της ελευθερίας της ανοικτής θάλασσας. Η ίδια αρχή παραβιάζεται και στο έτερο πάρκο στην Ανατολική Μεσόγειο, από τη Φετίγε μέχρι το ύψος του Κόλπου της Αττάλειας. Καταλαμβάνει μια μεγάλη έκταση με προβολή νότια των ακτών της Τουρκίας, εγκλωβίζοντας πλήρως το σύμπλεγμα του Καστελλόριζου. Η Τουρκία, επιχειρώντας να δικαιολογήσει γιατί ορίζει πάρκα εκτός ορίων αιγιαλίτιδας ζώνης, διατείνεται ότι χρειάζεται να εκπληρώσει τον στόχο 30% έως το 2030 με τα απαιτούμενα τετραγωνικά χιλιόμετρα. Αυτό σηματοδοτεί με βεβαιότητα ότι θα επηρεαστεί η ελεύθερη αλιεία των νησιωτών κάθε περιοχής.

Ομοίως η Τουρκία θα θέσει όρους και άδεια στην έρευνα και την πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης με την Κύπρο. Αδιαφορεί εάν παραβιάζει την αρχή της ελευθερίας της ανοικτής θάλασσας σε αμφότερες τις περιπτώσεις. Ακολουθεί μια παράλογη τακτική. Απαιτεί συναίνεση από την Ελλάδα και έγκριση για τις σύννομες χωροθετήσεις πάρκων εντός αιγιαλίτιδας ζώνης καθώς και τις εγκαταστάσεις των ΑΠΕ, ενώ η ίδια μπορεί να εκμεταλλεύεται δι’ ίδιον όφελος και παρουσίαν ισχύος τους χώρους ανοικτής θάλασσας και να απαιτεί να έχει λόγο για ό,τι διαλαμβάνει είτε στο Αιγαίο είτε στη Μεσόγειο.

Τα συμβαίνοντα δεν πρέπει να υποβαθμιστούν. Η απάντηση, εκτός από νομική επιχειρηματολογία περί παρανομίας ή ότι δεν παράγεται έννομο αποτέλεσμα έναντι της Ελλάδας, πρέπει να είναι και πρακτική. Το Καστελλόριζο δεν μπορεί να ενθυλακώνεται τώρα σε ένα τουρκικό πάρκο, αργότερα σε τουρκική ΑΟΖ. Στην περίπτωση της τουρκολιβυκής οριοθέτησης δεν παραμείναμε μόνο στην ένσταση για την έλλειψη της νομιμότητας. Οντως δεν παρήγαγε έννομα αποτελέσματα έναντι της Ελλάδας. Ομως ήταν ορθή η απόφαση να τη διεμβολίσει η Ελλάδα συμφωνώντας μια νόμιμη μερική οριοθέτηση με την Αίγυπτο. Διασφάλισε έτσι τόσο τα δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ στη δύσκολη περιοχή, όσο και εκ των πραγμάτων την αποτροπή, αυξάνοντας το κόστος εμπλοκής της Τουρκίας που δεν το διακινδύνευσε με έρευνες ούτε την ενεργοποίησε.

Οι ΑΟΖ

Εν προκειμένω, δεν είναι συνετό να αντιδράσει η Ελλάδα με δικά της πάρκα στην ανοικτή θάλασσα, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης του Καστελλόριζου στα 12 ν.μ. έπρεπε να είχε υλοποιηθεί το 2020, όταν το νησί πιέστηκε από τις σεισμικές έρευνες του «Ορούτς Ρέις». Ομως τώρα, και ενόψει των εξελίξεων για την ασφάλεια των νησιωτών, αυτή η δυνατότητα πρέπει να σταθμιστεί σοβαρά.

Τα πάρκα θα διασπαρούν καθ’ όλο το μήκος των μικρασιατικών ακτών εγκλωβίζοντας τα νησιά. Τα πάρκα θα είναι προπομπός μιας εκτεταμένης ΑΟΖ που θα προκύψει από την υλοποίηση του τουρκικού νομοσχεδίου, σε περίπτωση που ο Ερντογάν επιλέξει να προωθήσει την οριοθέτηση της ζώνης αυτής μονομερώς και να εκκινήσει το πρόγραμμα αξιοποίησης και στον τομέα του περιβάλλοντος. Τα πάρκα σταδιακά θα ενσωματωθούν στις ΑΟΖ.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου