Τα ψηφιακά διλήμματα της Ευρώπης

Ο γνωστός μας Μάριο Ντράγκι, σε πρόσφατο άρθρο του, υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) και στις υποδομές δεδομένων για να αντιστρέψει τη χαμένη ανταγωνιστικότητά της. Ομως, η ευρωπαϊκή μάχη για την ΤΝ ενδέχεται να κριθεί πολύ μακριά από τα εργαστήρια και τους αλγόριθμους.

Μπορεί να κριθεί εκεί όπου κανείς δεν περίμενε: στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας. Γιατί όσο η Ευρώπη διακηρύσσει την πρόθεσή της να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης, τόσο γίνεται εμφανές ότι η πραγματική της δυνατότητα να το πράξει εξαρτάται από κάτι πολύ πιο πεζό αλλά απολύτως κρίσιμο: ποιος θα έχει πρόσβαση σε επαρκή, αξιόπιστη και οικονομικά βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια.

Η ΤΝ απαιτεί τεράστια υπολογιστική ισχύ και, κατ’ επέκταση, τεράστιες ποσότητες ενέργειας. Ομως, τα κέντρα δεδομένων που θα αποτελέσουν τη ραχοκοκαλιά της ευρωπαϊκής υποδομής τεχνητής νοημοσύνης δεν μπορούν να εγκατασταθούν οπουδήποτε· χρειάζονται διαθέσιμο δίκτυο, γρήγορες συνδέσεις, κατάλληλη γη, χρηματοδότηση και κυρίως τη δυνατότητα να εξασφαλίσουν ηλεκτρικό ρεύμα σε ανταγωνιστικό κόστος, πέραν των περιβαλλοντικών προβλημάτων με τα οποία συνδέονται.

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση. Η Ευρώπη θέλει να έχει μεγαλύτερο ρόλο στην περισσότερη τεχνητή νοημοσύνη, καθώς φιλοξενεί λιγότερο από το 5% της παγκόσμιας υπολογιστικής ισχύος ΤΝ, έναντι 75% των ΗΠΑ. Ομως, σε αρκετές από τις περιοχές όπου οι επενδυτές θέλουν να κατασκευάσουν κέντρα δεδομένων το ηλεκτρικό δίκτυο είναι ήδη κορεσμένο. Οι αιτήσεις για νέες συνδέσεις πολλαπλασιάζονται, ενώ η επέκταση των δικτύων απαιτεί χρόνια. Ετσι, δημιουργείται μια νέα και ιδιότυπη μορφή «κυκλοφοριακής συμφόρησης»: οι επενδύσεις περιμένουν στην ουρά για να πάρουν ρεύμα.

Και όταν δημιουργείται μια ουρά, κάποιος πρέπει να αποφασίσει ποιος περνά πρώτος. Αυτό ακριβώς μετατρέπει μια φαινομενικά τεχνικής φύσεως διαδικασία σε κρίσιμη οικονομική και πολιτική επιλογή. Οι κανόνες που καθορίζουν την προτεραιότητα των συνδέσεων δεν αποφασίζουν απλώς για καλώδια, υποσταθμούς και διαθέσιμη ισχύ.

Αποφασίζουν, έμμεσα, ποια έργα θα προχωρήσουν, ποιες επιχειρήσεις θα επενδύσουν, ποιες περιοχές θα μετατραπούν σε κόμβους υπολογιστικής ισχύος και ποιες θα μείνουν πίσω. Με άλλα λόγια, η ενεργειακή πολιτική μετατρέπεται σε βιομηχανική πολιτική. Κι αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη, η οποία προσπαθεί να οικοδομήσει τη δική της θέση στον παγκόσμιο χάρτη της ΤΝ. Η Ευρωπαϊκή Ενωση προετοιμάζει δημόσια στήριξη για γιγαντιαία κέντρα δεδομένων, με στόχο να δημιουργήσει την αναγκαία υπολογιστική υποδομή.

Ομως η δημόσια χρηματοδότηση από μόνη της δεν αρκεί. Αν ένα έργο δεν μπορεί να συνδεθεί εγκαίρως στο δίκτυο, τα εκατομμύρια ή τα δισεκατομμύρια που θα επενδυθούν κινδυνεύουν να παραμείνουν στα χαρτιά. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα κέντρα δεδομένων θα κατασκευαστούν· είναι ποια κέντρα δεδομένων θα κατασκευαστούν και ποιοι θα τα κατασκευάσουν.

Οι κανόνες πρόσβασης στην ηλεκτρική ενέργεια μπορούν έτσι να λειτουργήσουν ως ένας αόρατος μηχανισμός επιλογής νικητών και ηττημένων. Ενα έργο που διαθέτει γη και κεφάλαια αλλά δεν εξασφαλίζει σύνδεση εγκαίρως μπορεί να χάσει το παράθυρο της αγοράς. Αντίθετα, μια επιχείρηση που βρίσκεται σε περιοχή με διαθέσιμη ισχύ αποκτά ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Ωστόσο, η σύνδεση στο δίκτυο δεν σημαίνει αυτομάτως βιώσιμη επένδυση. Ενα κέντρο δεδομένων μπορεί να έχει εξασφαλίσει ηλεκτρική παροχή και παρ’ όλα αυτά να αντιμετωπίζει ένα αβέβαιο και υψηλό λειτουργικό κόστος.

Οι γεωπολιτικές εντάσεις υπενθυμίζουν ότι οι ενεργειακές αγορές παραμένουν εκτεθειμένες σε διεθνείς κρίσεις. Για τις ενεργοβόρες υποδομές της ΤΝ, η ενεργειακή ασφάλεια είναι μέρος της ίδιας της τεχνολογικής στρατηγικής.

Το κρίσιμο ερώτημα για την Ευρώπη, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν θα μπορέσει να δημιουργήσει μια «ευρωπαϊκή ΤΝ». Είναι αν θα διαθέσει τις αναγκαίες υποδομές και αν θα το κάνει με κανόνες που θα είναι διαφανείς, ανταγωνιστικοί και στρατηγικά συνεκτικοί· γιατί στην επόμενη φάση της τεχνολογικής κούρσας οι νικητές δεν θα είναι απαραίτητα εκείνοι που διαθέτουν τους καλύτερους αλγόριθμους· μπορεί να είναι εκείνοι που θα βρίσκονται στο σωστό σημείο του χάρτη, θα έχουν εξασφαλίσει τη σύνδεση και θα μπορούν να πληρώσουν τον λογαριασμό του ρεύματος.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών