Τα νεύρα της εποχής

Συνέβη σε φίλο μου. Στη Β. Σοφίας, στο ύψος της αμερικανικής πρεσβείας. Το προπορευόμενο όχημα σταμάτησε χωρίς προειδοποίηση. Ο φίλος μόλις που πρόλαβε να φρενάρει. Ενστικτωδώς πάτησε την κόρνα εκνευρισμένος. Από το άλλο όχημα κατέβηκε ένας ψηλός τύπος, καμιά τριανταριά χρόνια νεότερος από τον δικό μου. Ο φίλος δεν πρόλαβε να κλείσει το παράθυρο. Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα απέκτησε μαυρισμένο μάτι και ματωμένη μύτη.

Το περιστατικό έλαβε χώρα πριν από μήνες. Το θύμα ακόμα δεν έβγαλε άκρη. Το αυτοκίνητο του δράστη είναι καταχωρημένο σε μεγάλη εταιρεία

Μία μελέτη του Πανεπιστημίου Αθηνών μας λέει ότι οι οδηγοί δέρνονται κυρίως στις ώρες αιχμής με την υψηλότερη προτίμηση για καβγά να εντοπίζεται το απόγευμα. Φεύγεις από τη δουλειά, έχεις νεύρα, είσαι στο μποτιλιάρισμα κι έτοιμος να στεγνώσεις από σεροτονίνη. Δεν είναι μόνο του δρόμου. Θα το συναντήσεις και στο νυχτερινό μαγαζί. Στο πάρκινγκ και στη σχολική αυλή. Σε κάποια ουρά που τραβάει σε μήκος και χρόνο. Και δεν είναι απαραίτητο να πέσουν γροθιές. Μπορεί να πέσουν φάσκελα. Αγοραίες εκφράσεις. Να φανούν δόντια και να βγουν νύχια. Δεν συμβαίνει μόνο στα μέρη μας.

Το βλέπουν και αλλού. Και υπάρχει βιβλιογραφία από μελέτες και δημοσιεύσεις που καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: από την πανδημία και μετά ο ψυχισμός των ανθρώπων επιβαρύνεται από αλλεπάλληλες κρίσεις. Οι κοινωνίες ζουν σε παρατεταμένο και διαρκές στρες. Αυτό οδηγεί σε χαμηλότερη ανοχή, γρηγορότερη ανάφλεξη θυμού και επιθετική συμπεριφορά.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας παρατηρεί ότι αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο το ποσοστό των ανθρώπων που δηλώνουν ότι αισθάνονται μοναξιά και έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους άλλους. Είναι και άλλοι παράγοντες, όπως η κακή ποιότητα ύπνου, η άνοδος της θερμοκρασίας, ακόμα κι η διατροφή. Ομως υπάρχουν και άλλα δύο στοιχεία που δεν επισημαίνονται εμφατικά στις μελέτες. Το πρώτο στοιχείο έχει τα εθνικά μας χρώματα. Η περίοδος της μεγάλης οργής, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, απενοχοποίησε σε μεγάλο βαθμό τις βίαιες συμπεριφορές.

Η βία απέναντι σε πολιτικά πρόσωπα, οι επιθέσεις σε κτίρια και το τραχύ λεξιλόγιο εντάχθηκαν σε ένα πλαίσιο κοινωνικής συμπεριφοράς που θεωρήθηκε περίπου αυτονόητη. Ομοίως, αν παρατηρήσετε την εξέλιξη του πολιτικού λεξιλογίου τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια θα διαπιστώσετε ότι η δημόσια, τηλεοπτική και κοινοβουλευτική αντιπαράθεση, ανεβάζουν τον δείκτη της έντασης στα κόκκινα.

Δεν είναι μόνο η εξαχρείωση των ηθών κι η υποχώρηση της ευπρέπειας. Υφίσταται και επικοινωνιακό έρεισμα. Σε ένα πολύβουο περιβάλλον οφείλεις να φωνάξεις, για να ακουστείς· να ξεχωρίσεις με ακραίο τρόπο, για να αποσπάσεις την προσοχή. Κι έτσι ο θυμός γίνεται πολιτική πλατφόρμα. Ούτως ή άλλως ο θυμός είναι ένα αποδοτικό μέσο.

Η λεγόμενη rage bait economy είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί πλέον το Διαδίκτυο. Στο περιεχόμενο που προκαλεί θυμό είναι πιο ορατό. Ο αλγόριθμος δεν ξεχωρίζει την ποιότητα από την ένταση. Μετράει αντιδράσεις. Και ο θυμός παράγει περισσότερες από κάθε άλλο συναίσθημα. Ετσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: οι χρήστες εξοργίζονται, σχολιάζουν, διαδίδουν. Οι δημιουργοί το αντιλαμβάνονται και παράγουν ακόμη πιο προκλητικό περιεχόμενο. Η ένταση γίνεται κανόνας, όχι εξαίρεση. Ζούμε σε ένα περιβάλλον που ανταμείβει την οργή. Κι όταν ο θυμός γίνεται νόμισμα, η ψυχραιμία δεν πιάνει μία μπροστά του.

Στον παλιό κόσμο, όταν το σύμπαν ήταν πιο απλό, αναζητούσαμε την ευτυχία. Τώρα το Αγιο Δισκοπότηρο έχει μέσα του σταγόνες ηρεμίας. Ο Αριστοτέλης είπε ότι όποιος δεν μπορεί να ζήσει μέσα σε μία κοινωνία είναι είτε αγρίμι είτε Θεός.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν η ίδια η κοινωνία τείνει να ματατραπεί σε αγρίμι; Οχι μόνιμα, αλλά κάποιες στιγμές. Οταν φουντώνεις επειδή το προπορευόμενο όχημα καθυστερεί, να παρκάρει, ή μία κόρνα αρκεί να σε βγάλει από τα ρούχα σου. Οταν κάποιος σου επιτίθεται με κεφαλαία γράμματα. Πώς το αντιμετωπίζεις; Θεός δεν μπορείς να γίνεις. Σου μένει μόνο ο διάολος.