Τα ευρωπαϊκά δάση σε κρίσιμο σταυροδρόμι

Τα δάση της Ευρώπης, που αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους φυσικούς μηχανισμούς απορρόφησης διοξειδίου του άνθρακα στον πλανήτη, βρίσκονται πλέον αντιμέτωπα με μια ολοένα εντεινόμενη περιβαλλοντική κρίση. Μια νέα διεθνής επιστημονική μελέτη προειδοποιεί ότι οι ζημιές στα ευρωπαϊκά δασικά οικοσυστήματα ενδέχεται να αυξηθούν κατά περίπου 20% μέχρι το τέλος του αιώνα, ακόμη και στην περίπτωση που η παγκόσμια κοινότητα καταφέρει να περιορίσει την αύξηση της θερμοκρασίας κοντά στους δύο βαθμούς Κελσίου σε σχέση με τα προβιομηχανικά

Η προοπτική αυτή δημιουργεί σοβαρές ανησυχίες για το μέλλον των δασών της ηπείρου και για τη συνολική στρατηγική της Ευρώπης στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι τρεις βασικές απειλές που επιταχύνουν την υποβάθμιση των δασών είναι οι δασικές πυρκαγιές, τα ακραία καιρικά φαινόμενα – κυρίως ισχυρές καταιγίδες – και οι μαζικές προσβολές από έντομα, όπως το φλοιοφάγο σκαθάρι των κωνοφόρων. Τα φαινόμενα αυτά συνδέονται άμεσα με τις μεταβολές του κλίματος, οι οποίες αυξάνουν τη θερμοκρασία, παρατείνουν τις περιόδους ξηρασίας και δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την εξάπλωση παρασίτων και ασθενειών στα δασικά οικοσυστήματα.

Σύμφωνα με τις προβολές της μελέτης, η έκταση των ευρωπαϊκών δασών που επηρεάζονται κάθε χρόνο από τέτοιες διαταραχές ενδέχεται να αυξηθεί σημαντικά μέχρι το 2100. Κατά την περίοδο 1986–2020, περίπου 180.000 εκτάρια δασών επηρεάζονταν ετησίως από πυρκαγιές, καταιγίδες ή επιδημίες εντόμων. Μέχρι το τέλος του αιώνα, ακόμη και σε ένα σχετικά αισιόδοξο σενάριο περιορισμού των εκπομπών, η έκταση αυτή εκτιμάται ότι θα φτάσει περίπου τα 216.000 εκτάρια τον χρόνο. Σε ένα πιο απαισιόδοξο σενάριο, όπου η χρήση ορυκτών καυσίμων συνεχίζει να αυξάνεται και η υπερθέρμανση του πλανήτη επιταχύνεται, η ετήσια έκταση των δασικών ζημιών θα μπορούσε να αγγίξει σχεδόν τα 370.000 εκτάρια.

Οι γεωγραφικές διαφοροποιήσεις είναι επίσης ιδιαίτερα έντονες. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι οι περιοχές της νότιας και δυτικής Ευρώπης θα αντιμετωπίσουν τις πιο σοβαρές επιπτώσεις, καθώς ήδη βιώνουν θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια. Τα δάση των μεσογειακών χωρών, τα οποία συχνά χαρακτηρίζονται από υψηλή ευφλεκτότητα, βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της κρίσης. Αντίθετα, η βόρεια Ευρώπη αναμένεται να επηρεαστεί λιγότερο συνολικά, αν και οι ερευνητές τονίζουν ότι και εκεί θα εμφανίζονται όλο και συχνότερα τοπικές εστίες καταστροφής.

Η εμπειρία των τελευταίων ετών επιβεβαιώνει ήδη τις επιστημονικές προβλέψεις. Μόνο το προηγούμενο έτος καταγράφηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση περισσότερες από 1.800 δασικές πυρκαγιές, οι οποίες απελευθέρωσαν περίπου 38 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Πολλές από αυτές εκδηλώθηκαν σε περιοχές που αντιμετώπιζαν ακραία θερμότερες και ξηρότερες συνθήκες από το συνηθισμένο. Το καλοκαίρι του 2025 υπήρξε χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας πραγματικότητας, με την Ιβηρική Χερσόνησο να πλήττεται από πρωτοφανείς πυρκαγιές που κατέστρεψαν τεράστιες εκτάσεις δασών και αντιπροσώπευσαν περισσότερο από τα δύο τρίτα της συνολικής καμένης έκτασης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η σημασία των δασών για την ευρωπαϊκή περιβαλλοντική ισορροπία είναι τεράστια. Περίπου το 40% της χερσαίας επιφάνειας της Ευρώπης καλύπτεται από δασικά οικοσυστήματα, τα οποία φιλοξενούν τη συντριπτική πλειονότητα των χερσαίων ειδών φυτών, ζώων και μυκήτων της ηπείρου. Παράλληλα λειτουργούν ως βασικός απορροφητής διοξειδίου του άνθρακα, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μείωση των συγκεντρώσεων αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα. Εκτός από τον κλιματικό τους ρόλο, τα δάση παρέχουν μια σειρά από κρίσιμες οικολογικές υπηρεσίες: προστατεύουν τα εδάφη από τη διάβρωση, ρυθμίζουν τον υδρολογικό κύκλο, συμβάλλουν στην παροχή καθαρού νερού και μειώνουν τον κίνδυνο πλημμυρών.

Ωστόσο, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η ικανότητα των ευρωπαϊκών δασών να απορροφούν άνθρακα ενδέχεται να μειωθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες. Εάν τα δασικά οικοσυστήματα απορροφούν λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα ή, στη χειρότερη περίπτωση, μετατραπούν σε καθαρή πηγή εκπομπών λόγω πυρκαγιών και αποσύνθεσης της νεκρής βιομάζας, τότε η πίεση για μείωση των εκπομπών θα μεταφερθεί ακόμη περισσότερο σε άλλους τομείς της οικονομίας, όπως οι μεταφορές, η ενέργεια και η γεωργία.

Μπροστά σε αυτή την απειλή, η διαχείριση των δασών αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν την ανάγκη για δημιουργία πιο ανθεκτικών δασικών οικοσυστημάτων μέσω της διαφοροποίησης των ειδών, της προσαρμοσμένης δασοκομίας και της ενίσχυσης της φυσικής αναγέννησης των δασών. Παράλληλα, η πρόληψη των πυρκαγιών, η καλύτερη παρακολούθηση των επιδημιών εντόμων και η ενίσχυση της επιστημονικής έρευνας θεωρούνται κρίσιμα στοιχεία για τη διατήρηση της υγείας των δασών.

Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα και τη βιοποικιλότητα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει έναν φιλόδοξο στόχο: τη φύτευση τριών δισεκατομμυρίων νέων δέντρων μέχρι το 2030. Η πρωτοβουλία αυτή, εφόσον υλοποιηθεί πλήρως, εκτιμάται ότι θα μπορούσε να απομακρύνει από την ατμόσφαιρα περίπου 15 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα κάθε χρόνο έως το 2050. Παρά τις φιλοδοξίες όμως, η πρόοδος μέχρι σήμερα παραμένει περιορισμένη. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, έχουν καταγραφεί λιγότερα από 38 εκατομμύρια φυτεμένα δέντρα, αριθμός που αντιστοιχεί μόλις στο 1,26% του συνολικού στόχου.

Η καθυστέρηση αυτή αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι η πρωτοβουλία βασίζεται κυρίως σε εθελοντικές δράσεις κρατών, οργανισμών και πολιτών και όχι σε δεσμευτικούς μηχανισμούς υλοποίησης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να ενισχύσει την κινητοποίηση μέσω νέων κινήτρων και δράσεων, μεταξύ των οποίων και η δημιουργία ενός βραβείου που θα αναγνωρίζει και θα προβάλλει καινοτόμες πρωτοβουλίες δενδροφύτευσης.

Η κατάσταση των ευρωπαϊκών δασών αναδεικνύεται έτσι σε έναν από τους καθοριστικούς παράγοντες για την περιβαλλοντική πολιτική των επόμενων δεκαετιών. Η προστασία και η αναγέννηση των δασικών οικοσυστημάτων δεν αποτελεί πλέον μόνο ζήτημα οικολογικής ευαισθησίας, αλλά βασική προϋπόθεση για τη σταθερότητα του κλίματος, τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και τη βιώσιμη ανάπτυξη της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι αποφάσεις που θα ληφθούν τα επόμενα χρόνια θα καθορίσουν αν τα δάση της Ευρώπης θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως ασπίδα απέναντι στην κλιματική κρίση ή αν θα μετατραπούν σε έναν ακόμη παράγοντα επιδείνωσής της.

Η έρευνα δεν έγινε σε μία μόνο χώρα, αλλά ήταν διεθνής επιστημονική μελέτη για ολόκληρη την Ευρώπη. Δημοσιεύτηκε στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό Science και συμμετείχαν ερευνητές από διάφορα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, με σημαντική συμβολή του Potsdam Institute for Climate Impact Research στη Γερμανία. Επικεφαλής της μελέτης ήταν επιστήμονες από το Technical University of Munich (phys.org).

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν δορυφορικά δεδομένα, όπως αυτά του Landsat, σε συνδυασμό με υπολογιστικά μοντέλα και τεχνητή νοημοσύνη, για να προσομοιώσουν την εξέλιξη των πυρκαγιών, των καταιγίδων και των επιδημιών εντόμων στα ευρωπαϊκά δάση μέχρι το 2100 (EurekAlert!).