«Συρανό, ο αιώνιος μεταφραστής»

«Και γιατί έχεις αυτή τη μανία να μεταφράζεις θεατρικά κείμενα;», θα μπορούσε κάποιος να ρωτήσει. Μα γιατί είναι ο μόνος τρόπος να μη σταματήσω να ασκώ το επάγγελμα του ηθοποιού που στην πράξη το σταμάτησα πριν από πάρα πολλά χρόνια. Γιατί η μετάφραση είναι μια μορφή ερμηνείας.

Γιατί τι άλλο κάνει ο ηθοποιός από το να μεταφράζει σε εικόνες, σε πάθος, σε λάθη, τα λόγια του συγγραφέα; Ετσι, ύστερα  από πάρα πολλά κείμενα που προσπάθησα

να ερμηνεύσω, δεύτερη μετά τον συγγραφέα και πριν από τον ηθοποιό, έφτασα και στον Συρανό αυτόν τον αιώνιο μεταφραστή, που μετέφραζε το πάθος και τον έρωτα ενός άλλου. Πώς; Με τα δικά του λόγια, με το δικό του αίσθημα, δίνοντάς τους το δικό του νόημα.

Και αν πρέπει να το μεταφράσουμε, τι δρόμους πρέπει να τραβήξουμε, από πού να το προσεγγίσουμε, τι λέξεις να χρησιμοποιήσουμε; Να μεταφράσουμε το νόημα ή τους ήχους; Αλλά οι ήχοι πώς μεταφράζονται, πώς ερμηνεύονται; Και πώς να μεταφράσεις την ποίηση; Τον οίστρο; Την παλικαριά; Τον έρωτα; Το γέλιο; Το κλάμα; Την απελπισία; Τη λεβεντιά; Την ποίηση; Σε τι στίχο; Και πώς σε άλλη γλώσσα απ’ αυτήν που το πρωτοαγκάλιασε, γλώσσα απίστευτα κομψή και ευγενική και δασκάλα στα ερωτικά τερτίπια και στις αλλοτινές ευγένειες και κομψότητες; Ποιον να έχεις οδηγό στο σκοτάδι της αναζήτησης του Αλλου;

Μα τον Συρανό, θα τολμούσα να απαντήσω. Τον Μέγα Μεταφραστή. Αλλωστε ποια μεγαλύτερη μεταφραστική τόλμη από το να μεταφράζεις τα συναισθήματα του άλλου; Αλλά και τα δικά σου φυσικά. Γιατί ποιος μεταφραστής δεν ένιωσε, όπως και ο συγγραφέας, ερωτική συγκίνηση, προσπαθώντας να εκφράσει με τα λόγια του τού Αλλου τους καημούς; Τους καημούς που γίνονται και δικοί του. Που ίσως και απ’ την αρχή δικοί του να ήταν, αλλά να, δεν μπορούσε να τους κάνει λόγια. Χρειαζόταν ένας  Αλλος για να γνωρίσει κι αυτός τα αισθήματά του και τον εαυτό του. Οπως και στην ζωή. Που πάντα ο Αλλος μας χαρίζει τον εαυτό μας.

Κι έτσι, προτού να απαντήσω στο ερώτημα «μεταφράζεται ο Συρανό», αντιμετώπισα ένα άλλο δίλημμα, που, ομολογώ, πολλές φορές είχα αποφύγει να αντιμετωπίσω: «Μεταφράζεις ή όχι; Τολμάς να ζήσεις την οδυνηρή περιπέτεια της μετάφρασης; Με δυο λόγια, αποδέχεσαι την πρόκληση να είσαι μεταφράστρια; Αναλαμβάνεις την ευθύνη της μεταφράζουσας ενέργειας απέναντι στο μεταφραζόμενο ον;».

Αν θεωρούμε τον μεταφραστή ον πολιτικό με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου, τότε η απάντηση είναι ανεπιφύλακτα: ναι. Γιατί η μετάφραση ως μέγα πολιτικό, πολιτιστικό και πολιτισμικό γεγονός, δεν είναι απλώς αναγκαία και απαραίτητη, αλλά καθ’ όλα επιβεβλημένη. Η Ευρώπη της χρωστάει την Ιστορία της, την πορεία του πνεύματός της, τη λογοκεντρική ανάπτυξη του πολιτισμού της, την επιστήμη της, το θέατρό της. Τα οφείλει όχι μόνο στους μεγάλους διανοητές του παρελθόντος, όχι μόνο στους μεγάλους τραγικούς και τους ποιητές, στους φιλοσόφους, τους μαθηματικούς και τους παρατηρητές της φύσης. Αλλά επίσης, και προπάντων, σε όλους εκείνους τους ταπεινούς εργάτες της γλώσσας, εμπνευσμένους μοναχούς, αστούς διανοούμενους, που έσκυψαν πάνω στα κείμενα και μετέφρασαν με όποιον τρόπο μπορούσαν. Μετέφρασαν τα μη μεταφράσιμα. Τον Αισχύλο, τους Ορφικούς Υμνους, τον Πίνδαρο, τον Μάρκο Αυρήλιο, τον Σαίξπηρ, τον Ραμπελέ, τον Αρίσταρχο. Που έγιναν γνωστοί σε όλον τον κόσμο από τις μεταφράσεις τους. Για να αρχίσει έτσι αυτή η μεγάλη περιπέτεια του πνεύματος που λέγεται Ευρώπη, που έχει τις ρίζες της στη δικιά μας Ανατολή και πατάει τα πόδια της στη δικιά τους Δύση.

Κι έτσι, μετάφραση στη μετάφραση και παρεξήγηση, ίσως, στην παρεξήγηση, αλλά και συμπλήρωση και κριτική και αλλαγή και ανταλλαγή, να ‘μαστε σήμερα, να στοχαζόμαστε όσα οι μεταφραστές πρώτοι αυτοί κατενόησαν και μας επέτρεψαν κι εμάς να κατανοήσουμε.

Τίποτα και όλα

Ξεκινώντας, λοιπόν απ’ αυτές τις σκέψεις αποφάσισα ότι τίποτα δεν θα μπορούσα να μεταφράσω απ’ αυτόν τον Αλλον γάλλο ποιητή. Τίποτα και όλα.

Ολα γιατί είμαι ηθοποιός. Και λαχταράω να φανερώνω ό,τι μου κρύβεται. Να δίνω σάρκα και οστά σε ό,τι σπαράζει.

Ολα γιατί μιλάω ελληνικά. Και μπορώ να διαλέξω κάποιο απ’ τα εκφραστικά στάδια που πέρασε και που περνάει η ελληνική γλώσσα μες στην μακραίωνη Ιστορία της. Να διαλέξω όποια στιγμή της με βοηθάει να τα βάλω με το γαλλικό κείμενο, να το πολεμήσω, να το βιάσω, να το αγαπήσω και κάπου, ίσως, μαζί του να συνομιλήσω. Να διαλέξω μια συμφωνία μουσική από των ελληνικών το άκουσμα, αυτήν που εγώ θαρρώ ότι ταιριάζει πιο πολύ σ’ αυτό το κείμενο.

Παρακινημένη, λοιπόν, από τον έρωτα για το κείμενο και την εμπιστοσύνη που μου έδειξε ο Μηνάς Χατζησάββας – καταπιάστηκα με αυτό αποδεχόμενη την πρόκληση. Και τη σκέψη του συγγραφέα προσπάθησα να την μεταφέρω στα ελληνικά, άλλοτε παίζοντας πυγμαχία με τα γαλλικά κι όποιος νικούσε, άλλοτε συμπλέοντας, κι άλλοτε κλείνοντας το μάτι στα γαλλικά, που, ξέρω δεχθήκανε όλο κατανόηση να πάρουν μέρος στο παιχνίδι. Προσπάθησα να μεταφράσω τον Ροστάν. Δηλαδή, να τον ξαναγράψω. Σε μια γλώσσα που του ήταν μάλλον άγνωστη και που δεν την καλούσε σε βοήθεια για να καταλάβει τα μυστήρια του κόσμου. Αφήνοντας πάντα κάτι στον κόσμο του ανερμήνευτου.

Κάθε μεταφραστής γράφει ξανά από την αρχή το κείμενο που μεταφράζει. Γίνεται συγγραφέας μέσα από ένα παιχνίδι διφορούμενο, που μας θυμίζει το παράλογο του ηθοποιού. Τον λόγο του, την ύπαρξή του ολόκληρη, στον συγγραφέα τα οφείλει. Είναι ένα ον δημιουργηθέν, που, όμως, από τη στιγμή που δημιουργήθηκε, σφετερίζεται το δικαίωμα να σχεδιάζει τον ίδιο του τον δημιουργό. Γίνεται ο δεύτερος τη τάξει δημιουργός. Ο εμπνεόμενος άλλος που γίνεται ο ίδιος ο ποθούμενος. Ακριβώς όπως ο ηθοποιός, γράφει ξανά από την αρχή το κείμενο που ερμηνεύει.

Ο δεκαπεντασύλλαβος

Μετάφραση, λοιπόν, παντού και πάντα. Στα λόγια, στα αισθήματα, στα νοήματα. Μετάφραση και απόδοση και κατανόηση ή παρανόηση και έρωτας και ποίηση και στίχος. Αλλά τι στίχος; Ο γαλλικός αλεξανδρινός δύσκολα μεταφυτεύεται στην ελληνική γλώσσα. Του λείπουν οι τρεις συλλαβές που κάνουν τον άγιο δεκαπεντασύλλαβο να κυλάει σαν γάργαρο νεράκι στο στόμα των ελλήνων ηθοποιών – τόσο αβίαστα που καμιά φορά πάει να τους καταπιεί… Ο δεκαπεντασύλλαβος, βαθιά ριζωμένος στον τρόπο που εκφέρουν τον λόγο οι Ελληνες, λες από γεννησιμιού τους. Οι δώδεκα συλλαβές του αλεξανδρινού έχουν κάτι κοφτό, πιο βίαιο, πιο βόρειο, πιο αποστασιοποιημένο, πιο δυτικά ευγενές. Ο δεκαπεντασύλλαβος – ίδιο το σκαμπανέβασμα των κυμάτων – έχει μια μουσικότητα, μια τρυφεράδα που προσιδιάζει στους Ελληνες. Και οι ηθοποιοί αισθάνονται οικεία. Αποίητη ποίηση. Λόγος εν θεάτρω.

Κι έτσι προσπάθησα να μεταφέρω στα ελληνικά αυτήν τη μεγάλη πικρή, λαϊκή, κωμωδία. Κωμωδία, ναι. Γιατί το γέλιο πνίγει τη συγκίνηση και η συγκίνηση παραφυλάει το γέλιο. Οπως και στην ζωή.

Ηρωική κωμωδία, ασφαλώς. Γιατί ο ηρωισμός κρύβει τη λαχτάρα και η λαχτάρα σιγοντάρει τον ηρωισμό. Οπως και στην ζωή.

Ερωτική ιστορία, πάνω απ’ όλα. Γιατί απ’ τον  έρωτα αρχίζουν τα πάντα και στον έρωτα τελειώνουν. Οπως και στην ζωή. Ασχετο αν οι ήρωες ντύνουν τον έρωτά τους με χιλιάδες άλλα πράγματα. Οπως και στην ζωή.

Αυτήν την ποιητική, ηρωική, λαϊκή κωμωδία, που είχε την τύχη να συναπαντηθεί με έναν σπουδαίο λαϊκό ηθοποιό, γνήσιο απόγονο των μπουλουκιών που στέριωσαν το ελληνικό θέατρο, αλλά και άξιο παιδί των θεατρίνων της κομέντια. Τον Βασίλη Χαραλαμπόπουλο, που ερωτεύτηκε αυτό το κείμενο και το… παντρεύτηκε, τολμώ να πω, δικαιώνοντας τον ρόλο του άξιου συνεχιστή της μεγάλης γενιάς των παλιών κωμικοδραματικών ηθοποιών. Αυτών των παλιάτσων, που το ένα τους μάτι γελάει και το άλλο κλαίει… μα πώς το καταφέρνουν! Και που με την εμπνευσμένη σκηνοθετική καθοδήγηση του Γιάννη Κακλέα μας χάρισαν μια παράσταση που έρχεται και ξανάρχεται και ξανάρχεται.