Στα καφενεία της Ευρώπης

Ο μεγάλος αυστριακός συγγραφέας, βέβαια, ζούσε σε ένα συννεφάκι. Οπως έγραψε η Χάνα Αρεντ, κρατιόταν μακριά από την πολιτική και το μόνο που τον ενδιέφερε ήταν η προσωπική του αξιοπρέπεια. Είναι αλήθεια, όμως, ότι μια από τις αντιθέσεις που χαρακτήριζε την Ευρώπη του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού ήταν τα καφενεία. Στη Βιέννη λέγονταν Café. Στο Βελιγράδι, καφάνες. Εκεί, ήταν τόποι λογοτεχνικών συναντήσεων. Εδώ, ήταν κέντρα ίντριγκας και συνωμοσίας. Η σύγκρουσή τους οδήγησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και άλλαξε την Ευρώπη.

Από τα 1.000 καφενεία της Βιέννης, ένα από τα πιο γνωστά

ήταν το Café Central. Μια μέρα του 1894 – γράφει ο κροατοαμερικανός συγγραφέας Αντον Τσεμπάλο στον ιστότοπο Aeon –, ο 34χρονος Πέτερ Αλτενμπεργκ διάβασε εκεί σε μια εφημερίδα για την εξαφάνιση ενός 15χρονου κοριτσιού κι αποφάσισε να γράψει ένα σχετικό ποίημα. Μια παρέα μεγάλων ονομάτων του βιεννέζικου λογοτεχνικού κόσμου που καθόταν στο διπλανό τραπέζι, γνωστή ήδη ως «Νεαρή Βιέννη», ανακάλυψε έκπληκτη τη λογοτεχνική κλίση ενός ανθρώπου που μέχρι τότε πουλούσε τσιγάρα και ο Χέρμαν Μπαρ τού πρότεινε να γράφει σε ένα περιοδικό. Αργότερα, ο Καρλ Κράους τον έφερε σε επαφή με έναν εκδότη. «Για δες τι συνθήκες μπορεί να σφραγίσουν τη μοίρα ενός ανθρώπου!» θα αναφωνούσε μια μέρα ο Αλτενμπεργκ.

Για τα περισσότερα μέλη της «Νεαρής Βιέννης», τα καφενεία ήταν τρόπος ζωής. «Οι μπότες σου είναι φθαρμένες… είσαι σχεδόν στα πρόθυρα της αυτοκτονίας… σιχαίνεσαι και περιφρονείς τους ανθρώπους, αλλά δεν μπορείς να ζήσεις χωρίς αυτούς – καφενείο!» θα έγραφε ο Αλτενμπεργκ σε ένα μεταγενέστερο ποίημά του. Μόνο ο Κράους κρατούσε μια απόσταση.

Οχι επειδή ήξερε ότι την ίδια εποχή οι καφάνες στη Σερβία έβραζαν από οργή. Αλλά επειδή αντιλαμβανόταν ότι η εσωστρέφεια των βιεννέζων διανοουμένων, η «όμορφη νεύρωσή» τους όπως την αποκαλούσε, τους έκανε να αγνοούν την καταστροφή που ερχόταν. «Μισώ και πάντα μισούσα αυτή την πλαστή, ψεύτικη “Παρακμή”, που φλερτάρει αιωνίως με τον εαυτό της», έγραφε σε μια επιστολή του το 1893. «Η Αυστρία εκπροσωπήθηκε στα Βαλκάνια από τους ιμπρεσιονιστές», σημείωνε στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.

Ο βίαιος εθνικισμός που κέρδιζε έδαφος στα Βαλκάνια στις αρχές του 20ού αιώνα μπορεί να μην ήταν ορατός στη Βιέννη, αλλά ορισμένοι από τους πρωταγωνιστές του πέρασαν από την πόλη. Ο Βλαντίμιρ Γκατσίνοβιτς, αρχηγός μιας μυστικής επαναστατικής οργάνωσης που λεγόταν «Νεαρή Βοσνία», σπούδασε μαζί με άλλους 30 συμπατριώτες του στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης από το 1910 ως το 1912 και παρακολουθούσε με αηδία την «ηδονιστική στάση» τους και τον «ηθικό εκφυλισμό τους». Ο ίδιος και τα άλλα μέλη της «Νεαρής Βοσνίας» ήταν ασκητικοί τύποι, που απείχαν από το αλκοόλ και το σεξ και τους ένωνε η ρομαντική πεποίθηση ότι η όμορφη δημιουργία επιτυγχάνεται μέσω της καταστροφής. Κάτι σαν τους ισλαμιστές του ISIS;

Την εποχή εκείνη, γράφει ο Αντον Τσεμπάλο, οι καφάνες της Σερβίας λειτουργούσαν ήδη με πολιτικά και ταξικά κριτήρια. Οι Ριζοσπάστες σύχναζαν στο Bulevar και το Moskva, οι Προοδευτικοί στο Kasina. Πέντε από τα καφενεία αυτά ενεπλάκησαν στη συνωμοσία δεκάδων αξιωματικών του στρατού το 1903, που κατέληξε στη δολοφονία του βασιλιά Αλέξανδρου και της βασίλισσας Ντράγκα. Στο καφενείο Zlatna Moruna κοιμόταν συχνά και ο Γκαβρίλο Πρίντσιπ, τον οποίο ο Γκατσίνοβιτς πρωτοσυνάντησε το 1912 στο Σαράγεβο. Τον Απρίλιο του 1914, ένα γράμμα έφτασε γι’ αυτόν στην καφάνα, που τον πληροφορούσε ότι ο Αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος θα επισκεπτόταν σύντομα το Σαράγεβο.

Η ημερομηνία της επίσκεψης ήταν σημαδιακή: 28 Ιουνίου, επέτειος της ήττας της Σερβίας από τις οθωμανικές στρατιές του Κοσόβου. Την ίδια ημέρα, πολλές δεκαετίες αργότερα, θα επέλεγε ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς για να εκφωνήσει μια εμπρηστική ομιλία στο Γκαζιμέσταν, που θα οδηγούσε ύστερα από μια μεγάλη αιματοχυσία στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.

Στους τοίχους του φρουρίου του Τερεζίν, όπου μεταφέρθηκε μετά τη δολοφονία του Αρχιδούκα και πέρασε τις τελευταίες ημέρες της ζωής του, ο Πρίντσιπ χάραξε μια φράση που θα μπορούσε να είχε πει και ο Γκατσίνοβιτς στις καφάνες: «Τα φαντάσματά μας θα περπατούν στη Βιέννη και θα τριγυρίζουν στο Παλάτι, τρομάζοντας τους λόρδους».