Προέχει ο συντονισμός με το Κάιρο

Η έγκριση της θαλάσσιας συμφωνίας με την Τουρκία από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης σηματοδοτεί ουσιαστική μεταβολή των συσχετισμών. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Βουλής, ανακλήθηκαν παράλληλα οι αποφάσεις του 2020 που απέρριπταν την επικύρωση των μνημονίων και διέκοπταν τις πολιτικές σχέσεις με την Αγκυρα. Είναι φανερό, ότι το

Για την Αγκυρα, το όφελος υπερβαίνει την ενίσχυση μιας αμφισβητούμενης θαλάσσιας συμφωνίας. Η αποδοχή της από ανταγωνιστικά λιβυκά κέντρα περιορίζει την εξάρτηση της τουρκικής πολιτικής από την κυβέρνηση της Τρίπολης και διευρύνει τα οικονομικά και στρατιωτικά της ερείσματα. Η κοινοβουλευτική απόφαση δεν αίρει τις αντιρρήσεις για τη συμβατότητα του μνημονίου με το Δίκαιο της Θάλασσας ούτε δημιουργεί δικαιώματα εις βάρος τρίτων κρατών. Αυξάνει, όμως, το πολιτικό του βάρος και δυσχεραίνει την ελληνική προσπάθεια αποδόμησής του εντός της Λιβύης.

Για τον Χαλίφα Χαφτάρ, η μεταστροφή υπηρετεί πρωτίστως τη διατήρηση της εξουσίας και την προετοιμασία της διαδοχής του. Η συνεργασία με την Τουρκία μπορεί να αποφέρει συμβάσεις ανοικοδόμησης, στρατιωτική συνδρομή και ευρύτερη αποδοχή της οικογένειάς του. Οι δίαυλοι του Σαντάμ Χαφτάρ με την Αγκυρα ενισχύουν την αυτονομία του έναντι παραδοσιακών υποστηρικτών, χωρίς αυτό να τεκμηριώνει τουρκική εγγύηση διαδοχής. Το μνημόνιο λειτουργεί ως διαπραγματευτικό αντάλλαγμα για συμμετοχή στα οφέλη της τουρκικής παρουσίας.

Το ουσιαστικότερο περιφερειακό δίλημμα αφορά την Αίγυπτο. Το Κάιρο επιδιώκει ασφαλή δυτικά σύνορα, επιρροή στην Κυρηναϊκή και αποτροπή εχθρικής στρατιωτικής παρουσίας. Ενας Χαφτάρ με περισσότερους εξωτερικούς εταίρους εξαρτάται λιγότερο από την αιγυπτιακή στήριξη. Παράλληλα, η αναβάθμιση του μνημονίου ενισχύει μια προσέγγιση των θαλάσσιων οριοθετήσεων ανταγωνιστική προς την ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία του 2020, χωρίς να συνεπάγεται αυτομάτως ανατροπή της ή απώλεια συγκεκριμένης αιγυπτιακής θαλάσσιας έκτασης.

Η συνεννόηση με την Τουρκία θα μπορούσε, εντούτοις, να προσφέρει στο Κάιρο συγκεκριμένα ανταλλάγματα: περιορισμό του ανταγωνισμού στη Λιβύη, συνεννόηση για την ασφάλεια των συνόρων, οικονομικές ευκαιρίες και διατήρηση επιρροής στην επόμενη πολιτική διευθέτηση. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, η ανοχή μιας τουρκικής επιτυχίας ενδέχεται να θεωρηθεί αποδεκτό τίμημα ευρύτερης εξισορρόπησης. Δεν υπάρχουν, πάντως, γνωστά στοιχεία που να αποδεικνύουν αιγυπτιακή αποδοχή του μνημονίου. Η αδυναμία συγκράτησης του Χαφτάρ, η προσωρινή ανοχή και μια συμφωνημένη συναλλαγή παραμένουν διαφορετικά ενδεχόμενα.

Για την Τρίπολη, η εξέλιξη έχει διπλή όψη. Ενισχύει μια συμφωνία που υπέγραψε η δική της πλευρά, αλλά περιορίζει την αποκλειστικότητα της σχέσης της με την Αγκυρα. Η τουρκική πρόσβαση στην ανατολή μειώνει την αξία της κυβέρνησης Ντμπέιμπα ως μοναδικού αξιόπιστου εταίρου. Η σύγκλιση στο θαλάσσιο ζήτημα δεν εξαλείφει, συνεπώς, τον ανταγωνισμό για εξουσία, έσοδα και εξωτερική στήριξη.

Για την Ελλάδα, η βασική αδυναμία υπήρξε η προσδοκία ότι η αντιτουρκική στάση της ανατολικής Λιβύης θα παρέμενε σταθερή. Οι επαφές με τον Χαφτάρ και τον Αγκίλα Σάλεχ είχαν χρησιμότητα, αλλά δεν αρκούσαν για να στηρίξουν συνολική λιβυκή πολιτική. Η Αθήνα χρειάζεται διαρκή παρουσία και στους δύο πόλους, συνέχεια στις συνομιλίες για τις θαλάσσιες ζώνες και συγκεκριμένες προτάσεις οικονομικής συνεργασίας.

Προέχει ο ουσιαστικός συντονισμός με το Κάιρο: ποιες δεσμεύσεις είναι διατεθειμένο να αναλάβει και κατά πόσον επιθυμεί περαιτέρω οριοθέτηση. Παράλληλα, η ευρωπαϊκή απόρριψη του μνημονίου χρειάζεται να μεταφραστεί σε συγκεκριμένη διπλωματική στήριξη, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες προτεραιότητες της Ιταλίας και της Γαλλίας.

Η στρατηγική σχέση με την Αίγυπτο απαιτεί ρεαλιστική αποτίμηση των επιμέρους συμφερόντων. Εάν Κάιρο και Αγκυρα διαχειριστούν τον ανταγωνισμό τους εξασφαλίζοντας αμοιβαία οφέλη, η Αθήνα οφείλει να έχει ήδη διαμορφώσει τις δικές της επιλογές. Διαφορετικά, κινδυνεύει να τοποθετηθεί εκ των υστέρων απέναντι σε διευθετήσεις που θα έχουν προχωρήσει χωρίς τη συμμετοχή της και με περιορισμένα πλέον περιθώρια ουσιαστικής παρέμβασης στις εξελίξεις.

Ο Γιώργος Κουτσούμης είναι αναλυτής Μέσης Ανατολής, διετέλεσε προϊστάμενος Γραφείων Δημόσιας Διπλωματίας σε ελληνικές πρεσβείες