Πώς κατασκευάστηκε η ψεύτικη Σαπφώ

Το 1894, ένας γερμανός αρχαιολόγος, ο Herr G. Heim, έκανε μια σημαντική ανακάλυψη κατά τις ανασκαφές του στην Κύπρο, βρίσκοντας τον τάφο που ανήκε σε μια μέχρι τότε άγνωστη ποιήτρια της αρχαιότητας. Το όνομά της Βιλίτις (λατ. Bilitis). Στους τοίχους που περιβάλλουν τη σαρκοφάγο της ήταν χαραγμένα στα αρχαία ελληνικά περισσότερα από 150 ποιήματα, στα οποία η Βιλίτις αφηγείται τη ζωή της, από την παιδική της ηλικία στην Παμφυλία της σημερινής Τουρκίας μέχρι τις περιπέτειές της στα νησιά της Λέσβου και της Κύπρου,

όπου αναπαύτηκε στο τέλος της ζωής της. Ο Heim αντέγραψε με επιμέλεια αυτόν τον θησαυρό ποιημάτων, που δεν είχε δει το φως της ημέρας για περισσότερες από δύο χιλιετίες. Η Βιλίτις μπορεί να ήταν μια άγνωστη ιστορική προσωπικότητα – κανένας άλλος αρχαίος συγγραφέας δεν αναφέρει ότι τη συνάντησε ή ότι γνώριζε την ποίησή της. Ωστόσο σε πολλά από τα ποιήματά της η Βιλίτις ανέφερε ότι συνάντησε την πιο διάσημη και αμφιλεγόμενη ποιήτρια της κλασικής αρχαιότητας: τη Σαπφώ.

Στο δοκίμιό της στο aeon.co η φιλόλογος του Τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κορνέλ Cat Lambert περιγράφει την εκδοτική ιστορία αυτών των ποιημάτων, ως προϊόν φιλολογικής πλάνης, με λογοτεχνική αξία και σημασία για τη μετέπειτα λεσβιακή λογοτεχνία.

Λογοτεχνικό παιχνίδι

Τα ποιήματα θα είχαν μείνει γνωστά μόνο σε έναν στενό ακαδημαϊκό κύκλο αν δεν υπήρχε ο βέλγος ποιητής και δεινός γνώστης των αρχαιοελληνικών Πιερ-Φελίξ Λουίς να καταπιαστεί με τη μετάφραση στα γαλλικά των ποιημάτων που ανακάλυψε ο Χάιμ, δίνοντας τον τίτλο «Les Chansons de Bilitis» (Τα Τραγούδια της Βιλίτιδος). Η ποίηση της Βιλίτιδος και η ιστορία της ανακάλυψής της ήταν όλα επινοήσεις του Πιερ-Φελίξ Λουίς, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι μετέφρασε τα ποιήματά της για πρώτη φορά. «Αν το εξετάσουμε πιο προσεκτικά, “Τα τραγούδια της Βιλίτιδος” είναι ένα δημιούργημα που μοιάζει περισσότερο με λογοτεχνικό παιχνίδι παρά με πραγματική απόπειρα εξαπάτησης του κοινού. Τα ποιήματα ήταν επινοήματα του ίδιου του Λουίς και εξακολουθούν να θεωρούνται σημαντικά λογοτεχνικά έργα» σημειώνει η Κατ Λάμπερτ.

Ο Λουίς ισχυρίστηκε ότι τα 143 ποιήματα ήταν εξ ολοκλήρου έργο αυτής της αρχαίας ποιήτριας, όπου εξέφραζε τόσο τις ενδόμυχες σκέψεις της όσο και τις δημόσιες πράξεις της, από την αθωότητα της παιδικής της ηλικίας στην Παμφυλία μέχρι τη μοναξιά και την απογοήτευση των τελευταίων χρόνων της ζωής της.

Αν και το μεγαλύτερο μέρος του έργου «Τα τραγούδια της Βιλίτιδος» είναι πρωτότυπο, πολλά από τα ποιήματα είναι αναδιατυπωμένα επιγράμματα από την «Παλατινή Ανθολογία» (σ.σ.: Συλλογή αρχαίων και βυζαντινών ελληνικών επιγραμμάτων της περιόδου από τον 7ο αιώνα π.Χ. μέχρι το 600 μ.Χ., που βρέθηκε σε χειρόγραφο το 1606 και θεωρείται ότι συντάχθηκε τον 10ο αιώνα με βάση την Ανθολογία του κληρικού και λογίου Κωνσταντίνου Κεφαλά). Ενώ ο Λουίς δανείστηκε ακόμα και μερικούς στίχους από την ίδια τη Σαπφώ.

Ιχνη της πλάνης

Για να προσδώσει αυθεντικότητα στο πλαστό έργο του, ο Λουίς ανέφερε στον κατάλογο ορισμένα ποιήματα ως «αμετάφραστα» κι έγραψε ένα κεφάλαιο με τίτλο «Η ζωή της Βιλίτιδος». Οσο για τον αρχαιολόγο που ανακάλυψε τον τάφο της, το όνομά του Herr G. Heim όπως είναι γραμμένο παίζει με τη γερμανική γλώσσα υπονοώντας τον «Κύριο Μυστικό». Αν και έμπειροι μελετητές, σύγχρονοι του Λουίς εξαπατήθηκαν από αυτή τη συλλογή, ο δημιουργός της άφηνε ίχνη της πλάνης του να φανερώσουν την κατασκευή του. Ωστόσο, όταν αποκαλύφθηκε η αλήθεια για τη Βιλίτιδά του, η λογοτεχνική αξία του έργου στα μάτια των αναγνωστών δεν υποτιμήθηκε.

Αν και το έργο «Les Chansons de Bilitis» αντιπροσώπευε την ομοερωτική εκδοχή της Σαπφούς λαμβάνοντας επαίνους από τις σύγχρονες λεσβίες αναγνώστριες, στην πραγματικότητα ο Πιερ-Φελίξ Λουίς, φίλος με τον Αντρέ Ζιντ και τον Οσκαρ Γουάιλντ, είχε αντλήσει έμπνευση για τον χαρακτήρα της Βιλίτιδος από τη σεξουαλική του σχέση με μια δεκαεξάχρονη Αλγερινή. Η Κατ Λάμπερτ θα σημειώσει στο άρθρο της πως ο Λουίς επινόησε ένα λογοτεχνικό μυθιστόρημα που ταιριάζει απόλυτα στην παράδοση της γαλλικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, «με ανδρικές, ηδονοβλεπτικές, εξωτικοποιημένες απεικονίσεις του λεσβιακού πόθου. Ως παράγωγα μιας παράδοσης που βασίζεται στις υλικές συνθήκες και τις δυναμικές εξουσίας του ευρωπαϊκού αποικιοκρατισμού και του σεξουαλικού τουρισμού. Από αυτή την άποψη, η Σαπφώ και η Βιλίτις ήταν απλώς εφαλτήρια για τον Λουίς, προκειμένου να ικανοποιήσει ένα ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό που διψούσε για εικόνες της εξωτικοποιημένης λεσβιακής «άλλης».

Το βιβλίο έγινε ένα περιζήτητο αντικείμενο λατρείας στην περιθωριοποιημένη λεσβιακή κοινότητα του 20ού αιώνα, κυκλοφορώντας από εναλλακτικές εκδοτικές ομάδες, ενώ η επίσημη επανέκδοσή του έγινε τη δεκαετία του 1970. Και το 1955 ιδρύθηκε στο Σαν Φρανσίσκο η οργάνωση Daughters of Bilitis, που ήταν η πρώτη οργάνωση για τα δικαιώματα των λεσβιών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Ντελ Μάρτιν και Φίλις Λάιον, δύο από τις ιδρύτριες της οργάνωσης, δήλωσαν για την επιλογή του ονόματος: «Αν μας ρωτούσε κανείς, θα μπορούσαμε πάντα να πούμε ότι ανήκουμε σε μια λέσχη ποίησης».