Πόλεμος και ανθεκτικότητα

Καθώς βρέχει βόμβες στον Περσικό Κόλπο, οι μνήμες δεν κατευθύνονται στους πολέμους που διεξήχθησαν εκεί (το 1981, το 1991, το 2003), αλλά στις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970. Ο λόγος είναι απλός. Την παγκόσμια οικονομία αλλά και τον έναν από τους δύο επιτιθέμενους (τις ΗΠΑ) δεν απασχολεί η έκταση των καταστροφών (που όλοι προεξοφλούν ότι είναι τεράστια), αλλά το τι σημαίνουν για την παγκόσμια οικονομία. Ο μηχανισμός που φοβούνται είναι η μακρόχρονη διαταραχή των ενεργειακών ροών.

Τότε η διαταραχή εμφανίστηκε ως δευτερογενής επίπτωση του πολέμου του Γιομ Κιπούρ, που έδωσε την

αφορμή στον ΟΠΕΚ, το καρτέλ πετρελαίου, να περιορίσει την παραγωγή, πολλαπλασιάζοντας τις τιμές. Οπως φάνηκε αργότερα, η εξέλιξη αυτή δεν ήταν συγκυριακή, αλλά ήταν δομική προσαρμογή στις συνθήκες της αγοράς αλλά και τις δικαιολογημένες ανησυχίες για το περιβάλλον.

Η κρίση του 1973 οδήγησε σε γενικευμένο πανικό. Εκτοξεύθηκε το ενδιαφέρον για την έκθεση «Τα όρια της ανάπτυξης» που είχε κυκλοφορήσει έναν χρόνο πριν: μια διεθνής ομάδα μηχανικών (ως επί το πλείστον), γνωστοί ως «Κλαμπ της Ρώμης», χρησιμοποίησαν ένα εξαιρετικά λεπτομερές παγκόσμιο μοντέλο εισροών – εκροών με περισσότερους από 100 κλάδους. Κατέληξαν ότι η πλειονότητα των φυσικών πόρων θα εξαντλούνταν σε ορατό ορίζοντα. Πολύ πριν από αυτό, οι τιμές θα πολλαπλασιάζονταν, εκπέμποντας το τέλος της ευημερίας και ανάπτυξης.

Πίσω από τους εντυπωσιακά λεπτομερείς υπολογισμούς και τη μαθηματική δεινότητα του μοντέλου κρυβόταν μια απλοϊκή υπόθεση, η απλοϊκότητα της οποίας οδήγησε και στην πανηγυρική διάψευσή του. Τα μοντέλα ήταν γραμμικά, προεκτείνοντας απλώς τις υφιστάμενες αναλογίες παραγωγής. Ομως, όπως σχολίασε ο οικονομολόγος William Nordhaus, αυτό παρέβλεπε τον κεντρικό μηχανισμό της ελεύθερης οικονομίας, την προσαρμοστικότητα. Πίσω από τους δεκάδες πίνακες της έκθεσης καραδοκούσε μόνο η απλή λογική της «μεθόδου των τριών», ανταπόκριση «τηρουμένων των αναλογιών».

Στα οικονομικά ξέρουμε ότι μια αύξηση τιμών αυξάνει την προσφορά όσο και μειώνει τη ζήτηση και έτσι αποκαθιστά την ισορροπία. Οι αναλογίες που οι μηχανικοί διατηρούσαν σταθερές μεταβάλλονται. Στην περίπτωση του πετρελαίου, αναζητήθηκαν νέες πετρελαιοπηγές, μετατράπηκαν συνήθειες μετακινήσεων, αυτοκίνητα άλλαξαν, σπίτια μονώθηκαν. Και το πιο σημαντικό, αναζητήθηκαν και αναπτύχθηκαν νέες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που αξιοποιούν τον άνεμο, τον ήλιο, τη ροή των υδάτων, τη γεωθερμία. Ως αποτέλεσμα, οι καταθλιπτικές προβλέψεις των μηχανικών του Κλαμπ κατέπεσαν.

Καθώς εξελίσσεται ο πόλεμος σήμερα, διαπιστώνουμε ότι η Ευρώπη και η Ελλάδα είναι σε πολύ ευνοϊκότερη θέση από ό,τι το ’70. Είμαστε τυχεροί επειδή η (συκοφαντημένη) προσπάθεια απεγκλωβισμού από τα ορυκτά καύσιμα εξελίσσεται εδώ και καιρό. Η μεγαλύτερη ανθεκτικότητα διαπιστώθηκε ήδη, διαψεύδοντας τους φόβους για το φυσικό αέριο μετά τη ρωσική επίθεση στην Ουκρανία. Η προσπάθεια ανταπόκρισης σε εκείνο το σοκ κατέληξε να προσφέρει ακόμη και αναπτυξιακή ώθηση.

Η ίδια ανθεκτικότητα θα βοηθήσει στην απορρόφηση τουλάχιστον των άμεσων ενεργειακών κραδασμών του πολέμου. Για τον λόγο αυτό (και όχι μόνο για το περιβάλλον) πρέπει να μην υπάρξει υποχώρηση στην προσπάθεια για την κλιματική αλλαγή. Ακόμη και αν η επίκληση της ανταγωνιστικότητας για να αποφευχθεί η προσαρμογή δεν είναι τελείως προσχηματική, δεν θα έπρεπε να καθυστερήσουν αυτές οι προσαρμογές που χρειαζόμαστε για την ανθεκτικότητα, της οικονομίας και του περιβάλλοντος, τόσο σε βραχύ όσο και σε μακρό ορίζοντα.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά