Πογκρόμ

Τα «παιδιά» με τα μαύρα κοντοβράκια και τις μπλούζες με τη σημαία της Παλαιστίνης εμφανίστηκαν και πάλι το Σάββατο το βράδυ στους δρόμους της Θεσσαλονίκης. Είχε προηγηθεί και διαδικτυακό κάλεσμα· χωρίς καν την πρόφαση συμπαράστασης στον λαό της Παλαιστίνης. Μια απροκάλυπτη, φασιστική πορεία μίσους εναντίον των Εβραίων που κάνουν επενδύσεις στην Ελλάδα. Με την ανοχή της αστυνομίας. Και όχι, εδώ δεν στέκεται η δικαιολογία ότι η αστυνομία

δεν μπορεί να επέμβει σε μια πορεία. Κι εκείνοι οι νόμοι περί ρητορικής μίσους, πού είναι; Δηλαδή αυτοί οι τύποι που στοχοποιούν ανθρώπους λόγω της καταγωγής τους και μόνο, τι διαφορά έχουν από τους χρυσαυγίτες;

Και καλά η αστυνομία. Οι Θεσσαλονικείς; Θέλω να πιστεύω ότι δεν αντιλήφθηκαν το κάλεσμα για τη συγκέντρωση, ότι δεν ξέχασαν τόσο γρήγορα τον Γιάννη Μπουτάρη, τους 50.000 Εβραίους της Θεσσαλονίκης που δεν γύρισαν ποτέ από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, την Μπουένα Σαρφατή που όταν το 1945 συνειδητοποίησε ότι το χαρτί με το οποίο ο πωλητής τύλιξε τα στραγάλια της ήταν μια σελίδα από την οικογενειακή Παλαιά Διαθήκη, κατάλαβε ότι οι γείτονες είχαν λεηλατήσει το σπίτι τους· ότι γνωρίζουν για τον εμπρησμό του Κάμπελ. «Μην είσαι και τόσο σίγουρη» μου είπε φίλος Θεσσαλονικιός.

Η πυρπόληση του Κάμπελ, που έγινε σαν σήμερα το 1931, είναι το πρώτο οργανωμένο πογκρόμ εναντίον των Εβραίων στη σύγχρονη Ιστορία – πριν ακόμη τη «Νύχτα των Κρυστάλλων». Τι ήταν το Κάμπελ; Ενας μαχαλάς, μια φτωχοσυνοικία στην περιοχή όπου ο άγγλος επιχειρηματίας Κάμπελ είχε παλαιότερα συνεργεία αυτοκινήτων. Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά της πόλης το 1917, που άφησε άστεγους χιλιάδες φτωχούς Εβραίους, η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης αγόρασε την περιοχή, ώστε να εγκατασταθούν εκεί. Ανθρωποι φτωχοί, ήδη καταστραμμένοι, που έμεναν σε τολ. Ανθρωποι και ποντίκια σε μια καθ’ ημάς εκδοχή. (Εξάλλου και το μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Ηλιος με ξιφολόγχες» που αναφέρεται στον εμπρησμό του Κάμπελ, αρχίζει με έναν φλεγόμενο ποντικό που μπαίνει σε μια αποθήκη με άχυρα).

Ανέτελλε όμως η δεκαετία του 1930. Μια εποχή δηλαδή, που σε όλη την Ευρωπη κλιμακώνονταν οι φασιστικές και ναζιστικές ιδεολογίες που ήθελαν να «καθαρίσουν» την κοινωνία. Και σύμφωνα με αυτές τις ιδεολογίες, οι «ακαθαρσίες» ήταν οι Εβραίοι και οι κομμουνιστές. Στη Θεσσαλονίκη αυτή η σύνδεση ήταν πιο έντονη, αφού όχι μόνο ήταν εβραϊκής καταγωγής ο ιδρυτής του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας (μετέπειτα ΚΚΕ) Αβραάμ Μπεναρόγια, αλλά και πολλά μέλη του ανήκαν στην εβραϊκή κοινότητα.

Εγκλημα και ατιμωρησία

Η αφορμή που θα οδηγούσε στην πυρπόληση του Κάμπελ ξεκίνησε έναν χρόνο νωρίτερα λόγω μίας ανακοίνωσης συνεργασίας του αθλητικού σωματείου Μακαμπί Θεσσαλονίκης με το αντίστοιχο της Σόφιας. Από ‘κει και πέρα, η προπαγάνδα πάτησε γκάζι με «πυροδότες» την Εθνική Ενωση Ελλάς – γνωστή και ως Τρία Εψιλον – που ξεκίνησε ως προσφυγικό σωματείο, αλλά γρήγορα απομονώθηκε και κατέληξε σε αντισημιτική, αντικομμουνιστική και φασιστική δράση, κάποιες άλλες εθνιστικές οργανώσεις, καθώς και έφεδρους του ελληνικού στρατού. Δύο μέρες πριν η εφημερίδα «Μακεδονία» δημοσίευσε τις διαμαρτυρίες χριστιανών ιερέων που κατήγγειλαν χλευασμό από Εβραίους· και το βράδυ της 29ης Ιουνίου, μέλη της Τρία Εψιλον, οπλισμένα με τσεκούρια και περίστροφα, εισέβαλαν στο Κάμπελ. Πρώτο θύμα ένας χριστιανός φούρναρης, ο Λεωνίδας Παππάς που τον σκότωσαν, επειδή αρνήθηκε να κρύψει στο κατάστημά του τη βενζίνη που θα χρησιμοποιούσαν αργότερα.

Ακολούθησαν βίαιες συγκρούσεις και σε άλλες εβραϊκές συνοικίες, ενώ στο Κάμπελ οι εθνικιστές, πριν βάλουν τη φωτιά, είχαν αποκλείσει τις διόδους από τις οποίες θα μπορούσε να περάσει η Πυροσβεστική. Ο τελικός απολογισμός εκείνης της νύχτας ήταν δύο νεκροί, δεκάδες τραυματίες και εκατοντάδες οικογένειες που έμειναν και πάλι ξεσπιτωμένες. Και από την επόμενη, σχηματίστηκαν ομάδες κρούσης που στοχοποιούσαν τους Εβραίους και έγραφαν στις πόρτες των σπιτιών τους το γράμμα «Κ» που σήμαινε «Καταδικάζεσαι».

Τον Μάρτιο του 1932, έγινε στη Βέροια η δίκη έντεκα μελών της Τρία Εψιλον για το πογκρόμ στο Κάμπελ. Αθωώθηκαν και επέστρεψαν πανηγυρικά στη Θεσσαλονίκη, συνοδεία αυτοκινητοπομπής.