Περί όρνου συκιάς

Θαυμάζω τα εύρωστα δέντρα, τη δύναμή τους, τα παρατηρώ για να κατανοήσω τη σχέση τους με το χώμα. Τελευταία ξεχώρισα μια συκιά που ευδοκιμεί στον αυλόγυρο του πατρικού της συζύγου μου· μας έδωσε και φέτος νόστιμους, γλυκούς καρπούς, τους οποίους δεν καταδεχόμουν ως παιδί.

Η λέξη σῦκον και το δέντρο συκῆ, συκέα, θεωρούνται κατάλοιπα μιας αρχαίας προελληνικής ή μεσογειακής γλώσσας, πιθανόν μικρασιατικής, και δεν έχουν ινδοευρωπαϊκή προέλευση. Το σύκο, από την αρχαιότητα, περιείχε και ερωτικό συμβολισμό, παραπέμποντας στο γυναικείο γεννητικό όργανο. Ως καρπός, το σύκο συμπυκνώνει τη γλύκα,

Η συκιά, όμως, ως δέντρο, προβάλλεται στη νεότερη λογοτεχνία μας και ως καθρέφτης λαϊκών, παγανιστικών δοξασιών που επιβίωσαν στους αιώνες, φορέας δεισιδαιμονιών, προλήψεων και φόβων για τους κακούς ίσκιους και τα στοιχειά. Αποτυπώνεται δηλαδή μια αντίφαση περί τη συκιά που βγάζει ευλογημένο καρπό και θρέφει τους φτωχούς, τα «προσφάγια», αλλά και το δέντρο που ο λαϊκός κόσμος αποφεύγει να φυτεύει κοντά στα σπίτια του, επειδή το θεωρεί γρουσούζικο. Στη χριστιανική παράδοση, η συκιά κουβαλάει το στίγμα του δέντρου που καταράστηκε ο Χριστός επειδή δεν είχε καρπούς, αλλά και εκείνου από το οποίο κρεμάστηκε ο Ιούδας.

Μέσα από αυτή την αντίφαση ανάμεσα στη γονιμότητα και στην κατάρα μπορεί να αναδυθεί, στις μέρες μας, μια ιδιότυπη μεταφορά για τη σύγχρονη δημόσια σφαίρα: η συζήτηση «περί όρνου συκιάς».

Παραφράζοντας σκόπιμα την αρχαία «όνου σκιά», τον ανόητο καβγά για το τίποτα που διασώζει ο Δημοσθένης (384-322 π.Χ.), το λογοπαίγνιό μας, αυτή η γλωσσική κατασκευή, μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τον άυλο ίσκιο στον ίδιο τον άκαρπο καρπό. Ο ορνός παράγει «ερινεούς» (άγρια σύκα), που δεν τρώγονται, αλλά υπάρχουν για να γονιμοποιούνται τα ήμερα. Σε τούτη τη μεταφορά μας, αυτό μετατρέπεται στον τέλειο καθρέφτη ενός πολιτικού συστήματος που ανακυκλώνει τον θόρυβο και την ίντριγκα μόνο και μόνο για να αυτοσυντηρηθεί, χωρίς να παράγει κανέναν ωφέλιμο καρπό για την κοινωνία.

Ο ορνός, η άγρια συκιά, δεν προσφέρει τον βρώσιμο καρπό της ήμερης συκιάς· η συνεισφορά του βρίσκεται στον «ερινεασμό», στη μεταφορά δηλαδή των εντόμων που συμβάλλουν στη γονιμοποίηση των ήμερων δέντρων. Αν η «όνου σκιά» συμβόλιζε τη γραφική διεκδίκηση του ανύπαρκτου, ο όρνος της συκιάς συνιστά τη θεσμοθετημένη πλέον παραγωγή του τίποτα και κανενός είδους «γονιμοποίηση».

Το διαχρονικό δράμα της νεοελληνικής πολιτικής σκηνής δεν παίζεται πλέον στο πεδίο των μεγάλων ιδεολογικών συγκρούσεων, ούτε στην αρένα των εφαρμόσιμων λύσεων, αλλά στην επικοινωνιακή γεωπονία του «όρνου της συκιάς». Υπό αυτούς τους όρους η δημόσια συζήτηση, με τελετουργική σοβαροφάνεια, ανακυκλώνει το κενό, βαφτίζοντας την οχλοβοή «πολιτική παραγωγή» και την κομματική ή κοινοβουλευτική μηχανορραφία «κρίσιμη επικαιρότητα».

Η δημόσια αντιπαράθεση περί το τίποτα έχει αναχθεί σε ζηλευτή ars politica. Επιστρατεύονται τεχνητές πολώσεις για να στηρίξουν ένα σύκινο πολιτικό προσωπικό και τις εξίσου σύκινες πολιτικές του. Οπως το ξύλο της συκιάς, εύθρυπτο, σαθρό και ακατάλληλο για χρήσεις, έτσι αυτό το είδος της πολιτικής παράγει πυκνό καπνό εντυπώσεων. Το επικοινωνιακό προπέτασμα καπνού δεν κρύβει τις αδυναμίες του συστήματος, εφόσον αποτελεί μέρος του. Οσο η δημόσια κραυγαλέα κονταρομαχία αναλώνεται «περί όρνου συκιάς», στη χώρα θα συνεχίσει να παράγεται οχλαγωγία, ξοδεύοντας ακριβό νερό για να ποτίσει ένα άκαρπο δέντρο.

Οι νεοέλληνες λογοτέχνες αναζητούσαν στα στοιχειά της συκιάς τον πρωτόγονο φόβο της υπαίθρου. Ο σύγχρονος πολίτης αντιπαρατίθεται με μια πολύ πεζή απειλή: την απουσία νοήματος και ουσίας πίσω από τα επικοινωνιακά προπετάσματα καπνού και τα φούμαρα. Σε μια εποχή απόγνωσης, εκλιπαρούμε για λύσεις και για μια χαραμάδα ελπίδας, αλλά η δημόσια ξιφομαχία συνεχίζει να ασκείται άτεχνα, με αξιοσημείωτη σοβαροφάνεια, «περί όρνου συκιάς».

Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής ΕΜΠ και διευθυντής του τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου στη Σχολή ΕΜΦΕ