Πεντέλη: Αναγέννηση μέσα από τις στάχτες

Μια μοναδική για τα ελληνικά δεδομένα έρευνα διεξήγαγε το ΕΚΠΑ στην Πεντέλη, καταγράφοντας τη βιοποικιλότητα της περιοχής από την επομένη κιόλας της πυρκαγιάς του Αυγούστου του 2024 και παρακολουθώντας μέχρι σήμερα την ανάκαμψη των οικοσυστημάτων. Αντιγράφουμε ένα πρώτο συμπέρασμα από την εισαγωγή: «Η κατάσταση της βιοποικιλότητας και η δυναμική των οικοσυστημάτων έχουν αλλάξει σε ικανό βαθμό μετά και την πυρκαγιά του 2024.

Η ευρύτερη περιοχή του Πεντελικού έχει μπει σε μια νέα σελίδα. Το τοπίο που αναδύεται από τη φωτιά δεν είναι αυτό που χάθηκε, αλλά ούτε και ένα τοπίο χωρίς μνήμη. Είναι ένα οικοσύστημα σε μετάβαση, όπου η απώλεια, η ανθεκτικότητα και η αναγέννηση συνυπάρχουν.

Η επιστημονική κοινότητα μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά σε αυτή τη νέα πορεία, παρέχοντας τη γνώση, τα δεδομένα και τα απαραίτητα εργαλεία για την κατανόηση των αλλαγών, την παρακολούθηση της οικολογικής ανάκαμψης και τη διαμόρφωση τεκμηριωμένων επιλογών για το μέλλον. Και ίσως αυτή να είναι η ουσία της μεταπυρικής διαδοχής: να μην αναζητούμε μόνο τι επέστρεψε μετά τη φωτιά, αλλά να κατανοήσουμε ποια Πεντέλη γεννιέται μέσα από αυτήν».

Πολλά από τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. «Καταγράψαμε εν συνόλω 506 είδη ζώων και φυτών, κι αυτό είναι σημαντικό όταν μιλάμε για ένα βουνό που έχει πληγεί από 9 καταστροφικές πυρκαγιές από το 1972 έως και το 2024», λέει στα «ΝΕΑ» ο επιστημονικός υπεύθυνος του έργου καθηγητής Ζωικής Ποικιλότητας του τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Παναγιώτης Παφίλης. Ο ίδιος αναφέρει μάλιστα ενδεικτικά δύο φυτά που καταγράφηκαν: το Silene pentelica που υπάρχει στην περιοχή από το 1849 και το υποείδος της Πεντέλης του Centaurea attica που φύεται μόνο σε Πάρνηθα και Πεντέλη. Επίσης, για πρώτη φορά στην Ελλάδα έγινε καταγραφή ενός είδους σφήκας, της ormocerus vernalis.

Στην περιοχή υπάρχουν ακόμα πολλά σημαντικά είδη ερπετών και πουλιών τα οποία συμπεριλαμβάνονται στην οδηγία της ΕΕ με τα είδη προτεραιότητας, βάσει των οποίων καθορίζονται οι περιοχές Natura. Δεν είναι, όμως, όλα τα μηνύματα αισιόδοξα. Στην Πεντέλη π.χ. δεν υπάρχουν πια αηδόνια και ψευτοαηδόνια, τα οποία οι επιστήμονες είχαν καταγράψει στο παρελθόν – έχουν καταστραφεί πλέον τα ενδιαιτήματά τους. Σχετικά με τη χαλέπιο πεύκη (Pinus halepensis), το συμπέρασμα της ομάδας είναι πως η φυσική της ανάπλαση (λόγω του τρόπου αναπαραγωγής της αλλά και των αλλεπάλληλων πυρκαγιών) είναι δύσκολη.

Η εξαιρετική δουλειά του ΕΚΠΑ (το οποίο συνεργάστηκε και με το ΑΠΘ και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου για τις ειδικότητες που δεν διέθετε), παρουσιάστηκε σε μια εκδήλωση στο κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Η έρευνα αυτή έχει ιδιαίτερη αξία», τόνισε στην προσφώνησή του ο πρύτανης του ΕΚΠΑ καθηγητής Γεράσιμος Σιάσος (ο οποίος είχε την ιδέα του εγχειρήματος). «Μελετά ένα ευρύ φάσμα της βιοποικιλότητας, από τη χλωρίδα και τα έντομα μέχρι τα αμφίβια, τα ερπετά, τα πτηνά και τα θηλαστικά. Παράλληλα, εξετάζει τη σημασία των άκαυτων νησίδων και αξιοποιεί σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους για την παρακολούθηση των μεταβολών στο φυσικό περιβάλλον. Σε αυτή την προσπάθεια η συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι καθοριστική. Θα ήθελα στο σημείο αυτό να ευχαριστήσω όλα τα μέλη της ερευνητικής ομάδας που εργάστηκαν συστηματικά και συνεχίζουν να εργάζονται για την υλοποίηση αυτής της προσπάθειας. Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών θα συνεχίσει να στηρίζει αυτή την προσπάθεια και να υπηρετεί τον ρόλο του ως ένα δημόσιο πανεπιστήμιο ανοιχτό στην κοινωνία».

Πώς μπορεί ένα τέτοιο έργο να γίνει εργαλείο δράσης; Την απάντηση δανειζόμαστε από ομιλία της δημάρχου Πεντέλης Νατάσσας Κοσμοπούλου. «Για την Πεντέλη τα στοιχεία αυτά δεν αφορούν μόνο την αποτίμηση όσων συνέβησαν τον Αύγουστο του 2024. Αφορούν τις αποφάσεις που πρέπει να πάρουμε από εδώ και πέρα. Αφορούν τον τρόπο με τον οποίο θα προστατέψουμε το βουνό, θα ενισχύσουμε την ανθεκτικότητα των οικισμών μας και θα χρησιμοποιήσουμε με τον πιο υπεύθυνο τρόπο τους διαθέσιμους δημόσιους πόρους. Και κυρίως αφορούν μια βασική υποχρέωση απέναντι στον τόπο μας: να μη διαχειριζόμαστε κάθε πυρκαγιά ως ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά να αντιμετωπίζουμε το Πεντελικό ως ένα οικοσύστημα που χρειάζεται συνέχεια στη γνώση, συνέχεια στην παρακολούθηση και συνέχεια στον σχεδιασμό».