Παρθενώνας: «Η ψευδαίσθηση των ψευδαισθήσεων»

Είναι οι «υπέρλεπτες καμπύλες» του Παρθενώνα, που σχεδιάστηκαν για να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις οι οποίες διαφορετικά θα κατέστρεφαν την αίσθηση των καθαρών, ευθύγραμμων γραμμών του Παρθενώνα, ένας μύθος;

«Πιστεύω πραγματικά ότι μπορεί να είναι ο αρχαιότερος μύθος που έχουμε, με εξαίρεση τη θρησκεία», υποστηρίζει ο καθηγητής Αλεν Γκόριελι του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης σε μελέτη του που δημοσιεύτηκε στο διαδικτυακό επιστημονικό περιοδικό «Royal Society Open Science» και στην οποία υποστηρίζει ότι λεγόμενες διορθώσεις υπάρχουν πράγματι ως κατασκευαστικά στοιχεία, αλλά οι οπτικές απάτες είτε δεν υπάρχουν είτε είναι πρακτικά αδιόρατες.

Στην έρευνά του υπό τον τίτλο «Η ψευδαίσθηση των ψευδαισθήσεων: δεν υπάρχουν οπτικές διορθώσεις στον Παρθενώνα» ο Γκόριελι αναζητά την προέλευση του «μύθου» στον ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό Βιτρούβιο, ο οποίος έγραψε για τον Παρθενώνα τον 1ο αιώνα π.Χ., περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του.

Ενας από τους πιο διαδεδομένους ισχυρισμούς που αμφισβητεί ο μαθηματικός αφορά τη βάση του Παρθενώνα, τον στυλοβάτη. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι πλευρές του δεν είναι οριζόντιες, αλλά σχηματίζουν ένα ελαφρύ τόξο, με το κέντρο να βρίσκεται περίπου 6 εκατοστά ψηλότερα. Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, αυτό διορθώνει μια οπτική απάτη που θα έκανε τη βάση να φαίνεται ότι βυθίζεται προς το κέντρο.

Η εντύπωση ότι η βάση «κρεμάει» στη μέση έχει αποδοθεί σε δύο διαφορετικούς μηχανισμούς οπτικής απάτης. Ο πρώτος υποστηρίζει ότι οι μακριές οριζόντιες γραμμές φαίνονται απλώς να καμπυλώνουν προς τα κάτω στο μέσον. Ο Γκόριελι, όμως, δεν βρήκε στοιχεία που να επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο.

Η δεύτερη θεωρία αφορά τους κίονες του Παρθενώνα. Η άποψη αυτή βασίζεται στην ψευδαίσθηση Χέρινγκ, κατά την οποία παράλληλες γραμμές σε μια δισδιάστατη επιφάνεια μπορεί να φαίνονται καμπύλες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές. Ωστόσο, η ψευδαίσθηση Χέρινγκ είναι εντονότερη όταν οι γραμμές που τέμνουν τις παράλληλες σχηματίζουν οξείες γωνίες. Οι κίονες του Παρθενώνα είναι υπερβολικά κατακόρυφοι για να προκαλέσουν αυτό το φαινόμενο, ενώ, σύμφωνα με τον Γκόριελι, δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η συγκεκριμένη ψευδαίσθηση λειτουργεί στον τρισδιάστατο χώρο.

Ενας ακόμη ισχυρισμός αφορά την ένταση των κιόνων, τις ελαφρές διογκώσεις. Σύμφωνα με τη θεωρία, αυτή διορθώνει μια οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε τους κίονες να φαίνονται στενότεροι στο μέσον τους. Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, ο καθηγητής δεν βρήκε στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη της συγκεκριμένης ψευδαίσθησης. Επιπλέον, οι κίονες του Παρθενώνα διογκώνονται μόλις κατά 18 χιλιοστά, μια διαφορά που είναι σχεδόν ανεπαίσθητη από τις συνήθεις αποστάσεις θέασης.

Αποδίδει δε όλες αυτές τις «ψευδαισθήσεις» είτε σε πρακτικούς λόγους – όπως η απορροή των ομβρίων στην περίπτωση του στυλοβάτη – είτε στην ανάγκη των αρχαίων Ελλήνων να δίνουν στους κίονες μια περισσότερο οργανική και οπτικά ευχάριστη αίσθηση.

Ασυνήθιστα για μια ακαδημαϊκή μελέτη, ο Γκόριελι την ολοκληρώνει καλώντας τους αναγνώστες να την αφήσουν στην άκρη και να κάνουν μια βόλτα στην πόλη. «Εμπιστευτείτε τα μάτια σας, αμφισβητήστε αυτό που βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών διορθώσεων αντέχει στην πράξη», γράφει.