Οι χώρες των άλλων

Η Σ.Β. είναι καθηγήτρια πολιτικών επιστημών και πολιτικής επικοινωνίας σε πανεπιστήμιο του ευρωπαϊκού Νότου. Παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, από τη χώρα της, την έντονη αντιπαράθεση που έχει προκαλέσει στη Γαλλία η υπόθεση της Ξένια Φεντόροβα. Πρόκειται για την πρώην πρόεδρο του Russia Today (RT) στη Γαλλία, «ειδησεογραφικού» καναλιού που εγκαινιάστηκε με φανφάρες τον

Δεκέμβριο του 2017 και απαγορεύτηκε να εκπέμπει, όπως και το μητρικό RT, στην ΕΕ λίγο μετά την ολομέτωπη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, λόγω «συνεχιζόμενων και συντονισμένων ενεργειών προπαγάνδας» που «απειλούν άμεσα και σοβαρά τη δημόσια τάξη και ασφάλεια». Η Φεντόροβα δεν χάθηκε όμως. Είναι εδώ και μήνες στενή συνεργάτιδα και «προστατευόμενη» του Βενσάν Μπολορέ, του δισεκατομμυριούχου μεγιστάνα των μίντια που έχει βάλει στόχο να κατακτήσει η Ακροδεξιά την προεδρία στη Γαλλία.

H 46χρονη σήμερα ρωσίδα δημοσιογράφος συμμετέχει δις εβδομαδιαίως, ως «σχολιάστρια» στην εκπομπή «L’Heure Inter» του CΝews, διατηρεί επίσης εβδομαδιαία στήλη στο περιοδικό «JDNews», ενώ παρουσιάζει και την εκπομπή «Lumières orthodoxes», που προβάλλεται από το Canal+ και το CNews. Παντού μεταφέρει το ίδιο αφήγημα. Δεν μιλάει για εισβολή στην Ουκρανία αλλά για «ειδική στρατιωτική επιχείρηση», όπως και η Μόσχα.

Δεν αναφέρεται στο Μαϊντάν, το 2014, ως λαϊκή εξέγερση αλλά ως «πραξικόπημα». Η ρωσική επέμβαση στο Ντονμπάς, την ίδια χρονιά, μετατρέπεται σε «εμφύλιο πόλεμο». Το ψευδοδημοψήφισμα στην Κριμαία παρουσιάζεται ως «επανένωση» και «επανένταξη στη Ρωσία». Η Φεντόροβα κατηγορεί αδιάκοπα την Ευρώπη ότι τροφοδοτεί τον πόλεμο για να εξυπηρετήσει τα δικά της συμφέροντα, ενώ αποδίδει στο Κίεβο την πρόθεση να κερδίσει χρόνο μέσω μιας εκεχειρίας, την ώρα που η Ρωσία εργάζεται, όπως υποστηρίζει, για «μια βιώσιμη και διαρκή ειρήνη».

Ορισμένες φορές, ο τόνος της αγγίζει τα όρια της απειλής προς την Ευρώπη και τη Γαλλία. Γνωρίζει άλλωστε όσο λίγοι τη ρητορική και τα επικοινωνιακά επιχειρήματα του Κρεμλίνου, μπορεί λοιπόν να τα προσαρμόζει και να τα επικαιροποιεί με τον ίδιο ρυθμό που μεταβάλλονται στη Μόσχα. Σύμφωνα μάλιστα με πολλές μαρτυρίες που συγκέντρωσε η «Le Monde», διαθέτει πραγματική επιρροή στο εσωτερικό του ομίλου Μπολορέ, τόσο στις τοποθετήσεις στελεχών όσο και στις κυρώσεις που επιβάλλονται σε όσους δεν της είναι αρεστοί ή τολμούν να την αντικρούσουν. Η «Monde» ήταν που πυροδότησε την «υπόθεση Φεντόροβα», με μία μεγάλη έρευνα την οποία δημοσίευσε στα τέλη Μαΐου. Σε αυτήν, οι δημοσιογράφοι της αναρωτιούνταν, μεταξύ άλλων, πώς το γαλλικό υπουργείο Εσωτερικών ανανέωσε το 2024 το δικαίωμα παραμονής της ρωσίδας προπαγανδίστριας στη Γαλλία, χορηγώντας της μάλιστα δεκαετή κάρτα μόνιμης διαμονής. Η κυβέρνηση ακόμα αναζητεί μια πειστική απάντηση.

Κάνοντας, αντανακλαστικά, μια σύγκριση ανάμεσα στη δική της χώρα και τη Γαλλία, η Σ.Β. εκτιμά πως στην πατρίδα της, ο φιλορωσικός λόγος είναι πολύ πιο διάχυτος και ετερογενής. Δεν προωθείται μόνο από αναγνωρίσιμους προπαγανδιστές, αλλά και από αρθρογράφους, δημοσιογράφους, πανεπιστημιακούς, πρώην διπλωμάτες… Οι θέσεις τους συνοδεύονται σχεδόν πάντα από επιφυλακτικές διατυπώσεις. Αναγνωρίζουν ότι η Ρωσία επιτέθηκε στην Ουκρανία. Παραδέχονται ότι ο ουκρανικός λαός υποφέρει. Στη συνέχεια, όμως, προβάλλουν επιχειρήματα που απονομιμοποιούν την Ουκρανία και αμβλύνουν τις ευθύνες της Ρωσίας. Στις πιο «καθωσπρέπει» εκδοχές αυτού του λόγου αποφεύγονται οι κατηγορίες περί «ναζισμού». Αντ’ αυτού προβάλλεται η άποψη ότι η Ρωσία δεν μπορεί να ηττηθεί, αμφισβητείται ο δημοκρατικός χαρακτήρας της Ουκρανίας, τονίζεται η διαφθορά και προβάλλεται η απουσία εκλογών.

Και στις δύο χώρες, εκτιμά η Σ.Β., τα αφηγήματα αυτά βρίσκουν απήχηση σε όλο το πολιτικό φάσμα. Κοιτάζοντας, ωστόσο, μόνο τον χώρο των μίντια, η περίπτωση της Ξένια Φεντόροβα δείχνει ότι στη Γαλλία η επιρροή αυτή είναι κυρίως ορατή στο οικοσύστημα του Μπολορέ. Στην πατρίδα της, αντίθετα, είναι πιο κατακερματισμένη: ισχυρότερη σε ορισμένα ιδιωτικά τηλεοπτικά δίκτυα, αλλά παρούσα και στη δημόσια ραδιοτηλεόραση· εμφανής σε μέσα που συνδέονται με ακραίες ή αντισυστημικές θέσεις, αλλά ορατή και σε μεγάλες εφημερίδες. Κι ενώ στη Γαλλία η προπαγάνδα που διακινείται μέσω του οικοσυστήματος Μπολορέ προκαλεί ισχυρές αντιδράσεις, στη δική της χώρα ελάχιστα δημόσια πρόσωπα ή πολιτικοί αξιωματούχοι καταγγέλλουν με σαφήνεια έναν λόγο τόσο επιεική απέναντι στη Μόσχα. Μέρος της εξήγησης έγκειται στον συντεχνιακό χαρακτήρα που εξακολουθεί να διακρίνει το τοπικό πολιτισμικό περιβάλλον. Ορισμένοι από όσους προωθούν ερμηνείες δυσμενείς για την Ουκρανία ανήκουν σε έναν δημοσιογραφικό, ακαδημαϊκό και πολιτιστικό κόσμο όπου η συναδελφική αλληλεγγύη υπερισχύει συχνά της κριτικής σκέψης. Σε αυτό προστίθενται η αδύναμη επαγγελματική δεοντολογία και η σχεδόν εμμονική αναζήτηση τηλεθέασης, που μετατρέπει έτσι τον φιλορωσικό λόγο σε τηλεοπτικό προϊόν. Επιπλέον, η Μόσχα καλλιέργησε επί χρόνια την επιρροή της σε πανεπιστημιακούς, δημοσιογραφικούς, πολιτιστικούς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, θεσμικούς κύκλους.

Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός ευάλωτου οικοσυστήματος. Η χώρα μου, καταλήγει η Σ.Β. δεν χρειάζεται μια Ξένια Φεντόροβα, γιατί το φιλορωσικό αφήγημα αναπαράγεται μέσω πιο διάχυτων και κοινωνικά αποδεκτών διαύλων.

Η Σοφία Βεντούρα είναι καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο της Μπολόνια, γράφει στη «Monde» για την Ιταλία. Αλλά κακά τα ψέματα, αν προσέθετε μια δόση «ορθόδοξης συγγένειας», θα μπορούσε να γράφει και για μας.