Ο Σολωμός του Πολυλά, ο Πολυλάς του Σολωμού

Μια κομβική στιγμή της ελληνικής φιλολογίας θυμίζει η ανατύπωση των «Ευρισκομένων» του Διονύσιου Σολωμού από τις εκδόσεις «Έποψ» (Μάρτιος 2026): τη διάσωση ουσιαστικά του σολωμικού έργου του από τον Ιάκωβο Πολυλά (1825 – 1896) ήδη εν έτει 1859. Συζήτηση λίγο πολύ γνωστή -όπως και η χλιαρή έως αρνητική υποδοχή τους -, αλλά έστω κι έτσι υπενθυμίζεται ότι τίποτε δεν είναι δεδομένο στην (επαν)αξιολόγηση των «ιδρυτικών κειμένων».

Θυμίζουμε εν τάχει ότι περίπου στις αρχές Νοεμβρίου του 1859 κυκλοφόρησε, τυπωμένη στην Κέρκυρα, η έκδοση των «Ευρισκομένων» με τα περίφημα πλέον «Προλεγόμενα» του επιμελητή Ιάκωβου Πολυλά. Εκτός από τα τέσσερα έργα που είχε εκδώσει ο Σολωμός ενώ ζούσε (΄Υμνος εις την Ελευθερίαν, Ωδή εις Μοναχήν, ένα απόσπασμα του Λάμπρου και το επίγραμμα Εις Φραγκίσκα Φραίζερ), εδώ ο Πολυλάς αναδείκνυε το συνολικό σώμα ενός έργου. Και μάλιστα σε μια εποχή κατά την οποία επικρατούσε η δυσπιστία και η απογοήτευση. Ο καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας Δημήτρης Πολυχρονάκης, που υπογράφει το επίμετρο με τη σφραγίδα του επίμονου ερευνητή (από τις ΠΕΚ κυκλοφορεί ο δικός του «Κριτικός ιδεαλισμός του Ιάκωβου Πολυλά»), σημειώνει σχετικά: «Το κλίμα της εποχής συνόψισε άριστα ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης σε ιδιωτική επιστολή του στον Κωνσταντίνο Ασώπιο… όπου παρατηρούσε ότι “ο ποιητής Σολωμός απεβίωσεν, άωρον θύμα τοσούτων καταχρήσεων. Η Επτάνησος, η Ελλάς ήλπιζε να λάβη παρ’ αυτού πλούσιον κληροδότημα μελλούσης δόξης. Άπαντες εθρήνησαν επί του τάφου του και εν μέσω του γενικού πένθους η ιδέα των αναγγελλομένων ποιημάτων του ήτο η μόνη παρηγορία ήτις ηδύνατο να ελαττώσει τοιαύτην λύπην. Η πραγματικότης απέδειξε τουναντίον. Ολίγοι στίχοι, τινές στροφαί είναι το μόνο προϊόν τεσσεράκοντα περίπου ετών διηνεκούς ασχολήσεως: Εψεύσθησαν αι ελπίδες του έθνους!». Και αλλού: «Όταν η επτανησιακή κοινωνία πληροφορήθηκε ότι από το πολυθρύλητο αδημοσίευτο έργο σώζονταν μόνον σπαράγματα και σχεδιάσματα, η ελπίδα μετατράπηκε σε απογοήτευση. Ο Ιάκωβος Πολυλάς… όταν εξέδωσε το βιβλίο όχι μόνον δεν άλλαξε σε τίποτα το αρνητικό κλίμα που είχε διαμορφωθεί, αλλά αντιθέτως το ενέτεινε, καθώς οι επτανησιακές και αθηναϊκές εφημερίδες που χαιρέτιζαν τη μελλοντική έκδοση των έργων του Σολωμού το 1857 δεν αφιέρωσαν ούτε μια αράδα σε αυτό».

Η συνέχεια γράφτηκε διαφορετικά, ως γνωστόν, και η δικαιοσύνη του χ΄ρονου παρέμεινε αδέκαστη. «Θαυμάζουμε και την ταχύτητα της εργασίας, και ιδίως το ποιητικό και φιλολογικό του αισθητήριο» σημειώνει ο εκλιπών Αλέξης Πολίτης στο «Η ρομαντική λογοτεχνία στο εθνικό κράτος» (ΠΕΚ, 2017). «Αν δεν υπήρχε αυτός ο άνθρωπος, αν δεν υπήρχε ο τεράστιος θαυμασμός και σεβασμός προς τον δάσκαλό του, ίσως ο Σολωμός να είχε μείνει στις σημαντικές, σίγουρα, αλλά μέσα σε κάποια όρια, νεανικές του δημιουργίες. Τα Ευρισκόμενα έφεραν στο φως έναν ποιητή πρώτου μεγέθους σε παγκόσμιο επίπεδο». Και ο επίσης εκλιπών Μανόλης Χατζηγιακουμής στα «Νεοελληνικά φιλολογικά ανάλεκτα» (Κέντρον Ερευνών & Εκδόσεων, 2020): «Σολωμός χωρίς τον Πολυλά δεν είναι νοητός και στο γεγονός δεν βαραίνει μόνο η διαμορφωμένη παράδοση, αλλά και αυτή η ουσία».

Ο κόσμος εκείνη την εποχή περίμενε μια ποίηση πατριωτική και στα μέτρα του. Οι εφημερίδες σιώπησαν και μόνο ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος εξέφρασε εγγράφως και δημοσίως την αρνητική του άποψη. Λίγες εβδομάδες μετά την κυκλοφορία των Ευρισκομένων εξέδωσε ένα φυλλάδιο με τίτλο «Σκέψεις περί ελληνικής ποιήσεως», όπου επισήμανε ότι μόνο τα θρηνητικά άσματα ταίριαζαν στην ιδιοσυγκρασία των Ελλήνων, ειδικά μετά την επικράτηση του χριστιανισμού. Αν, λοιπόν, ο Σολωμός -μέσω του Πολυλά- καταλάμβανε κεντρική θέση στην ποιητική δημιουργία, οι θεωρίες του Ζαμπέλιου δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης. Ο Σολωμός, άλλωστε, σύμφωνα με τον επικριτή του, διολίσθαινε στον ρομαντισμό και τον αριστοκρατικό ελιτισμό.

Ο νεότερος τόμος από τις εκδ. Έποψ περιλαμβάνει: τη φωτογραφική ανατύπωση της πρώτης έκδοσης του 1859, παράρτημα με τη μετάφραση ιταλικών ποιημάτων του Σολωμού από τον Γεώργιο Καλοσγούρο και το επίμετρο του Δ.Πολυχρονάκη, όπως προαναφέρθηκε. Σε αυτό, εκτός των άλλων, ο καθηγητής υποδεικνύει τις οφειλές του Πολυλά στον θεωρητικό στοχασμό του Φρίντριχ Σίλερ (σε ό,τι αφορά τα ζητήματα της ποιητικής μέσω των σχημάτων της «ωραίας» και «υψηλής ψυχής») και του Βίλχελμ φον Χούμπολντ (σε ό,τι αφορά το γλωσσικό ζήτημα μέσω της έννοιας της «αυτομόρφωτης γλώσσας»). Και σημειώνει επίσης ότι το κλίμα της δυσπιστίας άλλαξε άρδην στη δεκαετία του 1890 με την καταλυτική παρέμβαση του Κωστή Παλαμά, ο οποίος ανέδειξε την κρισιμότητα των Ευρισκομένων (σε μία από τις πολλές «προχωρημένες» θέσεις του όσον αφορά ομοτέχνους του).