Ο Οδυσσέας είναι λευκός

Ανάμεσα στους πολλούς ηθικούς πανικούς που διακινούνται στη δημόσια ζωή είναι και ένας που αφορά την κινηματογραφική εκδοχή της Οδύσσειας του Ομήρου από τον διάσημο και σημαντικό σκηνοθέτη, Κρίστοφερ Νόλαν.

Είναι προφανές ότι η ταινία είναι ένα blockbuster, μια χολιγουντιανή υπερπαραγωγή που χρησιμοποιεί όλες τις κινηματογραφικές καινοτομίες, προκειμένου να απευθυνθεί σε κάθε είδους κοινό. Το έπος δίνει τα δημιουργικά ερεθίσματα και o μηχανισμός παραγωγής μαζί με τον σκηνοθέτη εγγυώνται το θέαμα, που ψάχνει εισιτήρια.

Το Χόλιγουντ, προφανώς, προμοτάρει όπως μπορεί την ταινία – και στη διαφημιστική της προώθηση θα παίξει ρόλο και η Ελλάδα, αφού εκτός της καταγωγής των ομηρικών επών τα γυρίσματα στη χώρα μας κάνουν αναγκαία τη χρήση του τουριστικού ιδεότυπου που είναι παγκοσμίως δημοφιλής: ήλιος, θάλασσα και μύθοι.

Αυτή η διάσταση του συγκεκριμένου κινηματογραφικού έργου, πιθανόν, κάνει την ελληνική κοινή γνώμη ιδιαίτερα ευαίσθητη στον τρόπο με τον οποίο αναπαρίσταται αυτή τη φορά το ομηρικό έπος. Κι ίσως γι’ αυτό έχουμε τόσες αντιδράσεις πριν κυκλοφορήσει η ταινία και γίνει αντικείμενο κριτικής. Την αφορμή, βέβαια, την έχει δώσει μια ηθοποιός που υποδύεται την Ελένη και η παραγωγή επέλεξε να είναι μαύρη.

Γιατί να είναι μαύρη, λέει η δημόσια επίκριση στην Ελλάδα, αφού ο Ομηρος προσδιορίζει την Ελένη ως λευκώλενο, αφού έχει λευκά μπράτσα, είναι δηλαδή εκ κατασκευής ασπρουλιάρα, λευκή; Γιατί τέτοια παραχάραξη, γιατί τόσος καβγάς για την ιστορική επαλήθευση ενός μυθικού κόσμου;

Μήπως επειδή η νέα χολιγουντιανή εκδοχή είναι εκ του πονηρού προϊόν της woke κουλτούρας, που σχετικοποιεί τα πάντα και, προφανώς, θέλει να σχετικοποιήσει και την καταγωγή του έπους, άρα την τρισχιλιετή καταγωγή του Ελληνος;

Τη θέση αυτή την ενίσχυσαν και κάποιες δηλώσεις της μαύρης ηθοποιού που παίζει την Ελένη, η οποία αυθαδιάζει στον Ομηρο: «Τι λες, Ομηρε, για τον χρόνο που δίνεται σε αυτές τις γυναίκες μπροστά στην οθόνη, αν σκεφτεί κανείς πόσο λίγο τους έδωσες εσύ;», ρώτησε τον ποιητή στον οποίο αποδίδεται το έπος, αποδεικνύοντας ότι, όντως, οι ανθρωπιστικές σπουδές (που λέει και η Αγγέλα Καστρινάκη) περνάνε κρίση, ακόμα και στο Γέιλ, απ’ όπου η (οσκαρική) μαύρη Ελένη πήρε πτυχίο.

Η ουσία είναι αλλού. Και δεν βρίσκεται ούτε στη μαύρη Ελένη (που δεν καθορίζει την πλοκή της Οδύσσειας αλλά της Ιλιάδας) ούτε καν πόση ώρα εμφανίζονται στο έργο οι πολλές ακόμα γυναίκες του αρχετυπικού μύθου και τι χρώμα έχουν. Η ουσία βρίσκεται ακριβώς στην αρχετυπική διάσταση του έπους: στο ότι η Οδύσσεια είναι το πρότυπο της επικής αναπαράστασης που κυριάρχησε στον κόσμο. Στο κέντρο, δεσπόζει ο λευκός Οδυσσέας, ένας άντρας που παίρνει τις αποφάσεις και δεσπόζει στη δράση.

Από τον Ομηρο έως τα νεότερα έπη, τον «Μαινόμενο Ορλάνδο» του Αριόστο ή τον «Απωλεσθέντα Παράδεισο» του Μίλτον, αυτό το πλαίσιο κυριαρχεί – και συνεχίζεται στις σύγχρονες επικές μυθικές αναπαραστάσεις του σινεμά και των κόμικς, στον Κόναν, τον Σούπερμαν ή τον Μπάτμαν (που τόσο έξυπνα τον οικειοποιήθηκε στο σινεμά ο Νόλαν – εικάζω ότι ο Οδυσσέας του θα του μοιάζει).

Το θέμα λοιπόν είναι πώς αντιμετωπίζει τον αρχικό μύθο ο σκηνοθέτης και ο παραγωγός. Το θέμα είναι η καλλιτεχνική ουσία, το έργο, όχι η πρώιμη συζήτηση γι’ αυτό. Κατά τα άλλα, αν θα παίζουν τους ρόλους άσπροι, μαύροι ή κίτρινοι, ελάχιστη σημασία έχει. Επειδή, όπως λέει ο Φώτης Βασιλείου («Επιφάνεια, συνείδηση και σώματα», booksjournal.gr), όταν απλώς κρίνουμε το κάστινγκ «δεν μιλάμε για πολιτισμική μετατόπιση αλλά για αισθητική προσαρμογή. Το σώμα αλλάζει, η αφήγηση όχι».

Ελαβα από φίλο το σημείωμα που ακολουθεί, ως σχόλιο για το περί «αριστερής βίας» προχθεσινό σημείωμά μου σε αυτή τη σελίδα: Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, η πλειονότητα των ηγετών της κεντροδεξιάς παράταξης έδωσε προτεραιότητα στη συνοχή της ελληνικής κοινωνίας, αποφεύγοντας την πόλωση και τον διχασμό. Είναι αξιέπαινοι γι’ αυτό.

Η Αριστερά εκμεταλλεύτηκε αυτή την καινοφανή για τα ιστορικά δεδομένα πολιτική των αντιπάλων της, κυριαρχώντας σε ιδεολογικό επίπεδο και επιβάλλοντας το δικό της αφήγημα – την προπαγάνδα της – σε ιστορικό και κοινωνιολογικό επίπεδο. Οι κυβερνήσεις της ΝΔ, όμως, «ξεχείλωσαν» την ανοχή τους, επιτρέποντας την ανομία της Αριστεράς. Από τον μη έλεγχο των οικονομικών καταστάσεων του κόμματος της «ορθοδοξίας» μέχρι τη βία και την τρομοκράτηση των πολιτικών τους αντιπάλων.

Υποτίθεται ότι η ΝΔ στοχεύει στην εξέλιξη της χώρας σε σοβαρό και συγκροτημένο κράτος, σαν αυτά της δυτικής Ευρώπης. Εκεί όμως τους νόμους τους δημιουργούν και τους σέβονται στην παραμικρή τους λεπτομέρεια.

Δεν τους κάνουν για να τους εξευτελίσουν, όπως στην Ελλάδα. Τι να πρωτοθυμηθούμε: πανεπιστημιακή αστυνομία, νόμος για διαδηλώσεις και πορείες, οικονομικός έλεγχος κομμάτων… Ως προς το τελευταίο, πρόσφατα ο Κασσελάκης αναφέρθηκε σε υπερτιμολογήσεις στον ΣΥΡΙΖΑ επί αρχηγίας Τσίπpα. Ο αρμόδιος εισαγγελέας πιθανότατα μπορεί να ήταν αφηρημένος… Ο αρμόδιος υπουργός;