Ο Μλάντιτς κι εμείς

Ο Ράτκο Μλάντιτς, που πέθανε στα 84 σε φυλακή της Χάγης, ήταν τελεσίδικα καταδικασμένος σε ισόβια για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου. Ηταν εκ των πρωταγωνιστών των εγκλημάτων του σερβικού εθνικισμού μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.

Ο Μλάντιτς ήταν ο στρατιωτικός ηγέτης κατά τη μακρά πολιορκία του Σαράγεβο. Αλλά κυρίως ήταν ο ηγέτης του σερβοβοσνιακού στρατού που, τον Ιούλιο του 1995, δολοφόνησε μέσα σε δυο τρεις ημέρες περισσότερους από 8.000 βόσνιους μουσουλμάνους, άνδρες και αγόρια, στη Σρεμπρένιτσα της Βοσνίας – η χειρότερη σφαγή του εικοστού αιώνα στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Θυμάμαι την είδηση της σύλληψής του, το 2011 – φυγοδικούσε δεκαέξι χρόνια. Θυμάμαι και τα ρεπορτάζ από τη δίκη του, το 2017, στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, τις αναφορές για την παροιμιώδη απάθειά του στο ακροατήριο, όταν οι μάρτυρες περιέγραφαν την ωμότητα των σφαγών. Υπήρξε ο στρατιωτικός εφαρμοστής του σχεδίου της εθνοκάθαρσης: της βίαιης απομάκρυνσης μουσουλμάνων, Κροατών και άλλων μη Σέρβων από τα εδάφη που προορίζονταν για τη Μεγάλη Σερβία. Από τους πρωτεργάτες εκείνης της περιόδου, ο πρόεδρος της Σερβίας Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς πέθανε στη διάρκεια της δίκης του, ενώ ο Ράντοβαν Κάρατζιτς, επίσης καταδικασμένος σε ισόβια, εκτίει την ποινή του σε βρετανική φυλακή.

Τι έμεινε από εκείνη την περίοδο; Οι νεκροί και η εθνική και θρησκευτική μισαλλοδοξία που εγκαταστάθηκε στην άλλοτε Γιουγκοσλαβική Ομοσπονδία. Ο αποτροπιασμός της διεθνούς κοινότητας, η οποία όμως δεν ήταν άμοιρη ευθυνών για τη σφαγή. Η δραματική κατάληξη, με τη Σερβία να επιτίθεται στο Κόσοβο και το ΝΑΤΟ να βομβαρδίζει το Βελιγράδι. Και βέβαια οι συλλήψεις και οι καταδίκες των πρωταιτίων.

Κατά καιρούς λέγεται ότι στο ζήτημα της δικαιοσύνης το Διεθνές Δικαστήριο ήταν άδικο, καταδίκασε για εγκλήματα πολέμου κυρίως Σέρβους. Η αλήθεια είναι ότι το Δικαστήριο καταδίκασε και Κροάτες και βόσνιους μουσουλμάνους. Αυτό όμως δεν εξισώνει ούτε την έκταση ούτε τον χαρακτήρα των εγκλημάτων: η οργανωμένη εθνοκάθαρση των σερβοβοσνιακών δυνάμεων και, πάνω απ’ όλα, η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα αποτελούν δικαστικώς διαπιστωμένα γεγονότα.

Ο,τι συνέβη στη Γιουγκοσλαβία εκείνη την τρομερή δεκαετία είχε αντίκτυπο και στην Ελλάδα. Με τα στρατεύματα του Μλάντιτς στη Σρεμπρένιτσα πολέμησαν, σύμφωνα με «ΤΑ ΝΕΑ», 12 έλληνες εθελοντές. Η νεότερη έρευνα κάνει λόγο για πολύ περισσότερους, πολλοί από τους οποίους χρεώνονται (ήταν μέλη ή είχαν σχέσεις) στη Χρυσή Αυγή.

Τη δράση τους, για πολλά χρόνια, η κοινή γνώμη δεν την είχε πληροφορηθεί ποτέ, δεν ήταν δημοφιλής η πληροφορία για εγκλήματα στο όνομα του έθνους και της ορθοδοξίας. Επίσης, ελάχιστοι πολιτικοί μίλησαν ανοιχτά και ζήτησαν ευθύνες – μεταξύ τους, ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ο Πέτρος Κουναλάκης και ο Στέφανος Μάνος. Δέκα χρόνια μετά τη σφαγή, ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Αναστάσης Παπαληγούρας μίλησε για το «ενδεχόμενο να υπάρχουν πράγματι ευθύνες ελλήνων πολιτών για τις σφαγές αμάχων στη Σρεμπρένιτσα» και διέταξε δικαστική έρευνα – την οποία είχε ζητήσει ο εισαγγελέας τότε Δημήτρης Παπαγγελόπουλος.

Η υπόθεση αρχειοθετήθηκε το 2011 χωρίς να βρεθεί κάποιο νήμα. Και σήμερα, μετά τον θάνατο του Μλάντιτς, έχει πέσει μεγάλη αμνησία – η είδηση δημοσιεύεται, όπου δημοσιεύεται, σαν να είναι κάτι πολύ μακρινό, κάτι πολύ ξένο.

Δεν είναι ξένο. Στις 8 ή 9 Ιουλίου 1995, λίγες ημέρες πριν αρχίσουν οι μαζικές δολοφονίες, ο Ράντοβαν Κάρατζιτς είπε στον Μίροσλαβ Ντερόνιτς, σύμφωνα με τη μετέπειτα κατάθεσή του στη Χάγη: «Μίροσλαβ, σκότωσέ τους όλους. Ολους όσους πιάσετε».

Λίγες ημέρες αργότερα, στη Σρεμπρένιτσα κυμάτιζε και μια ελληνική σημαία.