Ο λαϊκισμός δεν λειτουργεί πια

Να εξηγήσουμε πρώτα απ’ όλα γιατί ο τρόπος που αποχωρεί ο Ορμπαν από την εξουσία ύστερα από 16 χρόνια αποτέλεσε τόσο μεγάλη έκπληξη. Οπως επισήμαινε ήδη από πέρυσι στο New Yorker ο ούγγρος καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας Ζολτάν Μικλόσι, το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η ύπαρξη ενός αμερικανικού «εξαιρετισμού» που επέμενε ότι η διολίσθηση της Αμερικής στον αυταρχικό δρόμο της Ουγγαρίας ήταν αδύνατη, αλλά και η σταδιακή κυριαρχία μιας ηττοπάθειας που υποστήριζε ότι όταν εδραιωθεί ένας τέτοιος αυταρχισμός δεν υπάρχει πλέον διέξοδος.

Η ίδια αυτή ηττοπάθεια μάς είχε κάνει να πιστέψουμε ότι το καθεστώς του Ορμπαν ήταν ολοκληρωτικό, ενώ στην πραγματικότητα ήταν μια μορφή ανταγωνιστικού αυταρχισμού. Μπορεί ο Ορμπαν να είχε χρησιμοποιήσει τα εργαλεία του αυταρχικού λεγκαλισμού για να προσαρμόσει το σύστημα στα μέτρα του, αλλά δεν ακύρωνε εκλογές ούτε διέτασσε την αστυνομία να πυροβολεί διαδηλωτές στους δρόμους. «Το αποτέλεσμα των εκλογών σε αυταρχικά καθεστώτα, παρά τα τεράστια πλεονεκτήματα του κυβερνώντος κόμματος, δεν είναι απολύτως προκαθορισμένο», σημειώνει ο Μικλόσι. «Αυτό που διακρίνει τα αυταρχικά καθεστώτα που κάνουν εκλογές από εκείνα που τις έχουν καταργήσει είναι ότι το κυβερνών κόμμα, έστω και σπανίως, μπορεί να ηττηθεί από μια αντιπολίτευση που παίζει με τους επίσημους κανόνες του παιχνιδιού».

Εγινε στην Ουγγαρία. Θα μπορούσε να γίνει στην Τουρκία. Δεν θα μπορούσε να γίνει στη Ρωσία, στη Βόρεια Κορέα ή στην Αίγυπτο.

Ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ είναι ενθουσιασμένος. «Ο άνεμος αλλάζει», λέει σε συνέντευξή του στη Repubblica ο ιστορικός ηγέτης του Μάη του ’68 που στις αρχές αυτού του μήνα έκλεισε τα 81 του χρόνια. «Ο λαϊκισμός δεν λειτουργεί πια. Είδατε ότι και στην Ιταλία η Μελόνι έχασε το δημοψήφισμα. Φυσά ένας δυνατός αέρας κατά των λαϊκιστών. Ισως όχι κατά της Δεξιάς, αλλά κατά των λαϊκιστών. Θα δείτε ότι και ο Νετανιάχου θα χάσει τις εκλογές. Οπως θα χάσει ο Τραμπ τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου. Το μόνο πρόβλημα θα είναι οι περιφερειακές εκλογές του Σεπτεμβρίου στη Γερμανία».

Για δέκα περίπου χρόνια, λέει ο Κον-Μπεντίτ, οι πολίτες είχαν πιστέψει ότι οι λαϊκιστές μπορεί να έφερναν κάποια αποτελέσματα. Διαψεύστηκαν πανηγυρικά. Και τώρα αναζητούν ασφάλεια, την οποία αυτή τη στιγμή μόνο τα συντηρητικά κόμματα μπορούν να τους τη δώσουν.

Στην Ουγγαρία, η Αριστερά στήριξε τον Μαγιάρ. Το ίδιο πρέπει να γίνει του χρόνου στη Γαλλία: η Αριστερά πρέπει στον δεύτερο γύρο να στηρίξει τον υποψήφιο της Κεντροδεξιάς, που πιθανότατα θα είναι ο Εντουάρ Φιλίπ. Το ίδιο, όσο δύσκολο κι αν φαίνεται, πρέπει να γίνει και στην Ιταλία: η Αριστερά, η ριζοσπαστική Αριστερά και τα Πέντε Αστέρια πρέπει να κατεβούν μαζί στις εκλογές. Κι ύστερα, η ευρωπαϊκή Αριστερά θα έχει όλο τον χρόνο να βρει ένα αφήγημα μοντέρνο, κοινωνικό, οικολογικό, χωρίς τα συνθήματα του περασμένου αιώνα.

Το μέλλον της ευρωπαϊκής δημοκρατίας δεν εξαρτάται λοιπόν από την παραμονή του Τραμπ στην εξουσία; «Ο Τραμπ τελείωσε. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας σχεδιασμός στρατηγικής για τα επόμενα δυόμισι χρόνια.

Ο αμερικανός πρόεδρος αποτελεί πλέον παράδειγμα ενός παράλογου λαϊκισμού και ενός πολιτικού ινφαντιλισμού». Και η Ευρωπαϊκή Ενωση πώς πρέπει να συμπεριφερθεί σε αυτό το νέο σκηνικό; «Πρέπει να αποδείξει ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία εξακολουθεί να λειτουργεί. Η σύγκρουση δεν είναι πλέον μεταξύ φασισμού και αντιφασισμού, αλλά μεταξύ αντιφιλελεύθερου λαϊκισμού και φιλελεύθερης δημοκρατίας».

Ο ιταλός δημοσιογράφος Γκοφρέντο Μπουτσίνι είναι πιο συγκρατημένος. Οι μεγάλες διαδηλώσεις που έγιναν στο Σιάτλ στα τέλη Νοεμβρίου του 1999, γράφει στην Corriere della Sera, έφεραν στην επιφάνεια μια εκτεταμένη δυσαρέσκεια εναντίον μιας παγκοσμιοποίησης την οποία στήριζαν οι εγωιστικές και απόμακρες φιλελεύθερες δημοκρατίες. Μήπως λοιπόν η ήττα του ούγγρου πρωθυπουργού λίγες μόλις ημέρες μετά την επίσκεψη που πραγματοποίησε στη Βουδαπέστη ο αμερικανός αντιπρόεδρος για να τον στηρίξει φέρνει στην επιφάνεια με τη σειρά της μια αίσθηση κόπωσης και φόβου που αρχίζει να κυριαρχεί στον πλανήτη του The Donald;

Συλλογικός αυτοτραυματισμός

Οπως οι πράξεις ατομικού αυτοτραυματισμού απορρέουν από την ανάγκη ανάκτησης του ελέγχου, έστω και του ίδιου του πόνου, έτσι και οι πράξεις συλλογικού αυτοτραυματισμού υπακούουν στην ανάγκη κοινωνικών ομάδων που έχουν στερηθεί δικαιώματα να αποκτήσουν τον έλεγχο του μέλλοντός τους, ή την ψευδαίσθηση αυτού του ελέγχου, έστω και σαμποτάροντας την ίδια την ευημερία ή ελευθερία τους: έτσι εξηγούσε το 2018 ο βρετανός πολιτικός επιστήμονας Ουίλιαμ Ντέιβις στο βιβλίο του Νευρικά κράτη τη στροφή μεγάλων μερίδων ψηφοφόρων προς τον λαϊκισμό. Τα αποτελέσματα τα είδαμε: η άνοδος του Τραμπ στην εξουσία, το Brexit, το πείραμα του ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα, η συγκρότηση του αντιφιλελεύθερου μετώπου στην Ουγγαρία. Τον τελευταίο καιρό υπάρχουν ενδείξεις ότι η τάση αυτή αντιστρέφεται. Οι ψηφοφόροι διαπιστώνουν ότι η θυσία τους δεν έφερε τα ποθητά αποτελέσματα. Οι φιλελεύθεροι θα πρέπει τώρα να τους βοηθήσουν να επιστρέψουν.