Ο φωτογράφος Παύλος Μελάς

Στην πίσω όψη μιας φωτογραφίας του 1892 περίπου, ένας νεαρός ανθυπολοχαγός έχει γράψει βιαστικά ένα σημείωμα σε κάποιον δικό του άνθρωπο. Σχολιάζει τα πρόσωπα που απεικονίζονται: η νύφη της οικογένειας είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο όμορφη, αλλά εδώ φαίνεται άσχημη. Και η δική του γυναίκα δεν βγήκε καθόλου καλή. Μόνο ο ίδιος απαθανατίστηκε καλά, και γι’ αυτό – όπως γράφει – στέλνει τη φωτογραφία «από εγωισμόν».

Ο ανθυπολοχαγός είναι ο Παύλος Μελάς, το σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα. Το σημείωμα όμως δείχνει έναν άνθρωπο με χιούμορ και αυτοσαρκασμό και με τη φιλοδοξία

Σε αυτή ακριβώς τη δραστηριότητά του – η οποία έγινε αρχικά γνωστή μόλις το 1985, μέσα από μια έκθεση του Μουσείου Μπενάκη – εστιάζει το βιβλίο «Εκατέρωθεν του φακού» που μόλις κυκλοφόρησε από το Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Την έκδοση υπογράφουν ο ιστορικός τέχνης και αρχειονόμος στο ΜΙΕΤ Κωνσταντίνος Φιολάκης και η ιστορικός φωτογραφίας και υπεύθυνη των Φωτογραφικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη Αλίκη Τσίργιαλου. Και ο τίτλος της περιγράφει και την προσέγγισή της: ρίχνει φως σε όσους βρίσκονται μπροστά και πίσω από τον φακό.

Το υλικό – ως επί το πλείστον αδημοσίευτο – έφτασε στο ΜΙΕΤ χάρη στη Ναταλία Ιωαννίδη, εγγονή του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη – Μελά, από την πλευρά της μητέρας της και τελευταία απόγονο της οικογένειας. Εκείνη φύλαξε μεγάλο μέρος του οικογενειακού αρχείου, που περιλαμβάνει τις φωτογραφίες και των δύο οικογενειών, Μελά και Δραγούμη.

Η Ναταλία με τον Μίκη και τη Ζωή, πάνω σε γαϊδουράκι, μπροστά στο σπίτι της Κηφισιάς, π. 1900. Φωτ.: Παύλος Μελάς

Επέβλεψε την καταγραφή και την ψηφιοποίηση και, πριν από τρία χρόνια, το εμπιστεύτηκε στο Ιδρυμα. Ο αναγνώστης που φυλλομετρά τον τόμο ουσιαστικά ξεφυλλίζει ένα παλιό οικογενειακό άλμπουμ, όπου το βλέμμα μπορεί να σταματήσει σε στιγμιότυπα που απεικονίζουν από τα παιδιά του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη (πρωτότοκης του Στέφανου Δραγούμη) που παίζουν ή βρίσκονται στο λουτρό έως τον ίδιο τον μακεδονομάχο, άλλοτε με τη στολή του και άλλοτε με την παραδοσιακή φορεσιά του χωρικού. Και από τον Σπύρο Λούη, τον πρώτο νικητή του πρώτου Μαραθωνίου στο ανακαινισμένο Παναθηναϊκό Στάδιο το 1896, έως φούρνους και παντοπωλεία στην Αθήνα του τέλους του 19ου αι.

Επιγραφή του Παύλου Μελά σε κουτί με γυάλινες στερεοσκοπικές πλάκες

Οποια κι αν είναι τα ενδιαφέροντα του ανθρώπου που θα ξεφυλλίσει αυτό το λεύκωμα με το πλούσιο αρχειακό υλικό, θα γνωρίσει πρόσωπα που άφησαν το αποτύπωμά τους στην Ιστορία πέραν του Παύλου Μελά, όπως τον Πιερ ντε Κουμπερτέν ή τον Γεώργιο Α’.

Θα δει πτυχές της πρώιμης αστικής ζωής όπως διαμορφωνόταν στο μεταίχμιο από τον 19ο στον 20ό αι. με τη Ναταλία Μελά να εξασκείται στη σκοποβολή, να δοκιμάζει τις δυνατότητές της στη ζωγραφική μπροστά από ένα καβαλέτο ή να ταξιδεύει το 1900 με τον άνδρα της στο Παρίσι. Και να διαπιστώσει πώς οι πρωταγωνιστές προσέγγιζαν τον φακό και ποια θέση είχε στην καθημερινότητά τους, μέσα από αποσπάσματα της αλληλογραφίας τους.

Η ιστορία ξεκινά από τον πατέρα του Παύλου Μελά, Μιχαήλ: έναν κοσμοπολίτη αστό, θιασώτη των νέων τεχνολογιών και με καλλιτεχνικές ανησυχίες, που σπούδασε νομικά στο Παρίσι και έγινε έμπορος σιτηρών. Εισήγαγε σιτάρι από τη Μαύρη Θάλασσα στο Λονδίνο και στη Μασσαλία, όπου και εγκαταστάθηκε.

Η γυναίκα του, η Ελένη Βουτσινά, καταγόταν από την Οδησσό. Στη Μασσαλία γεννήθηκε το 1870 και ο Παύλος, τρίτο από τα επτά παιδιά τους. Το 1874 η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα και στις αποσκευές της ταξίδεψε και η φωτογραφική μηχανή.

Ο Μίκης Μελάς περπατά στον σταθμό του Φαλήρου, π. 1900 – 1902. Φωτ.: Παύλος Μελάς

Η μηχανή αυτή περνούσε από χέρι σε χέρι, χωρίς να ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν. Οι φωτογραφίες δείχνουν ότι αργότερα το σπίτι είχε περισσότερες από μία, και ότι ο Παύλος απέκτησε τη δική του, με τη δυνατότητα στερεοσκοπικών λήψεων. Η στερεοσκοπική φωτογραφία χρειάζεται δύο σχεδόν ίδιες εικόνες, μία για κάθε μάτι. Οταν τις δει κανείς μέσα από το κατάλληλο όργανο, συντίθενται σε μία τρισδιάστατη. Ηταν η μόδα του 19ου αιώνα, και ο Παύλος την ακολούθησε με ζήλο.

Η οικογένεια φρόντιζε επίσης τον εξοπλισμό της. Μια επιστολή του 1891 από το παριζιάνικο κατάστημα φωτογραφικών ειδών Dubroni προς τον Μιχαήλ Μελά, στην Αθήνα, συνοδεύει ένα κιβώτιο με υλικά που ταξίδεψε μέσω Μασσαλίας. Ο έμπορος δίνει και μια συμβουλή: να μην πλένουν τις εκτυπώσεις σε ζεστό νερό για να κερδίσουν χρόνο, γιατί τις καταστρέφει. Αρκεί, λέει, να τις πλένουν σε τρεχούμενο. Ετσι μαθαίνουμε ότι οι Μελάδες έκαναν παραγγελίες φωτογραφικού υλικού από το Παρίσι, ότι έκαναν μόνοι τους την εμφάνιση και ότι τους ένοιαζε το αποτέλεσμα.

Οι μελετητές παρατηρούν στις λήψεις του Παύλου μια σταθερότητα που δεν είχαν πάντα οι ερασιτέχνες της εποχής, όταν οι χρόνοι έκθεσης ήταν ακόμα μεγάλοι. Την αποδίδουν, εύλογα, στη στρατιωτική του εκπαίδευση και στον ακριβή χειρισμό των όπλων. Η σταθερότητα του χεριού που κρατούσε το όπλο έγινε πολύτιμο πλεονέκτημα για τον ερασιτέχνη φωτογράφο.

Ο Παύλος Μελάς ένστολος, κρατώντας αγκαλιά τον Μίκη, 1896. Φωτ.: Ναταλία Δραγούμη – Μελά (;)

Καρέ του Παύλου υπάρχουν από το 1888, όταν ενηλικιώθηκε, ως τον θάνατό του, το 1904, στο χωριό Στάτιστα Καστοριάς. Φωτογράφιζε την οικογένεια – κυρίως τα παιδιά του –, φίλους, συναδέλφους και μοναδικές στιγμές – όπως οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896 – με λογική φωτορεπόρτερ.

Πολύτιμα είναι όμως και τα στιγμιότυπα που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν σαν απλές αναμνηστικές φωτογραφίες από μια οικογενειακή εξόρμηση, όπως εκείνη στις Μυκήνες. Αποκτούν, όμως, άλλη αξία με δεδομένο ότι τραβήχτηκαν σε μια εποχή που οι ανασκαφές βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη από τον Χρήστο Τσούντα και ενώ ο αδελφός του Παύλου, Λέων, είχε παντρευτεί την κόρη του προηγούμενου ανασκαφέα των Μυκηνών, Ερρίκου Σλήμαν.

Το αρχείο των οικογενειών Μελά και Δραγούμη περιλαμβάνει περί τις 2.500 λήψεις. Αρχίζει με μια δαγκεροτυπία στην οποία εικονίζεται πιθανώς ο Μιχαήλ Μελάς, με παρέα από τα φοιτητικά του χρόνια, στα μέσα της δεκαετίας του 1850 και φτάνει στις τελευταίες φωτογραφίες της εγγονής του, τη δεκαετία του 1980.

Από τις 850 που αφορούν τη ζωή του Παύλου, οι 460 αποδίδονται σε εκείνον, με σχετική βεβαιότητα, ως φωτογράφο. Πολλές είναι στερεοσκοπικές γυάλινες πλάκες. Σώζονται και τα κουτιά τους, όπου διαβάζει κανείς τα ονόματα των εργοστασίων της εποχής, ανάμεσά τους της εταιρείας Λιμιέρ – των πρωτοπόρων του κινηματογράφου.

Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του αρχείου είναι η απουσία του ίδιου του Παύλου Μελά. Εμφανίζεται μόνος του σε μόλις 24 φωτογραφίες και σε 95 ομαδικές. Ο λόγος; Είτε προτιμούσε να φωτογραφίζει, είτε οι λήψεις του μπερδεύτηκαν με λήψεις του πατέρα του, της γυναίκας του ή άλλων συγγενών που δανείζονταν τη μηχανή όταν εκείνος έλειπε.

Κωνσταντίνος Φιολάκης – Αλίκη Τσίργιαλου

Εκατέρωθεν του φακού

Οι φωτογραφίες από το αρχείο της Οικογένειας Παύλου Μελά και Ναταλίας Δραγούμη

Εκδ. Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2026, σελ. 240

Τιμή 45 ευρώ