Κομποσκοίνια «made in China»

Η ανάπτυξη του θρησκευτικού-προσκυνηματικού τουρισμού τις δύο τελευταίες δεκαετίες, που αποτελεί στρατηγική επιλογή τόσο της Εκκλησίας όσο και της πολιτείας, γεννά σειρά σημαντικών προκλήσεων.

Μία, εξ αυτών, είναι η διατήρηση της αυθεντικότητας των εκκλησιαστικών ειδών που διατίθενται στα εκατοντάδες, ανά την επικράτεια, καταστήματα ή εκθετήρια είτε αυτά βρίσκονται σε μονές, είτε σε χώρους κοντά σε εκκλησίες, είτε τελευταία και μέσω του Διαδικτύου από ηλεκτρονικά καταστήματα που λειτουργούν υπό τη φίρμα μονών, θρησκευτικών συλλόγων («Φίλοι της τάδε ή της δείνα μονής») ή αδελφοτήτων.

Τα προϊόντα αυτά είναι ως επί το πλείστον: θρησκευτικές εικόνες, εικονάκια, θυμιάματα, θυμιατά, καντήλια, σταυροί όλων των μεγεθών, κομποσκοίνια, αρώματα κ.ά.

Ηδη, στην αγιορείτικη αδελφότητα έχουν ξεκινήσει να υψώνονται φωνές έντονου προβληματισμού για την έκταση του φαινομένου, κυρίως μετά τη μαζική «εισβολή» προϊόντων από την Κίνα και παλαιότερα από τη Ρουμανία και την Αλβανία.

Η Ιερά Κοινότητα του Αθω έχει διπλό λόγο να ανησυχεί για το φαινόμενο αυτό, καθώς μία σειρά προϊόντων που πωλούνται σε όλη την Ελλάδα, αναγράφει με πολύ μικρά γράμματα π.χ. «μοσχοθυμίαμα ή κομποσκοίνι, τύπου Αγίου Ορους», με τον απονήρευτο προσκυνητή να επικεντρώνεται στο «Άγιον Όρος» και να του διαφεύγει η πραγματική προέλευση του προϊόντος που φαίνεται από τη μικροσκοπική διευκρίνιση «τύπου Αγίου Ορους»…

Να σημειωθεί ότι στους επικριτές του φαινομένου της μαζικής πώλησης λατρευτικών προϊόντων συγκαταλέγονται φωτισμένοι γέροντες της αθωνικής πολιτείας, οι οποίοι επισημαίνουν την απώλεια της θρησκευτικής ενσυναίσθησης των αγοραστών: Το πολυφορεμένο κομποσκοίνι στον καρπό του χεριού εν είδει αξεσουάρ, απέχει μακράν του κομποσκοινιού της προσευχής και της μετάνοιας.

Του κομποσκοινιού εκείνου δηλαδή που έχει φτιαχτεί σε περίοδο νηστείας, φέρει τη «θυσία» και «μετάνοια» του μοναχού ή της μοναχής που το έπλεξε και προσφέρεται για αντίστοιχη χρήση από τον πιστό και όχι για σουβενίρ… «Αυτή η πραγματικότης είναι ανύπαρκτος πλέον», υπογραμμίζει γέροντας της Σκήτης της Αγίας Αννης.

Το ζήτημα που εγείρεται είναι της «πνευματικής αυθεντικότητας» των προϊόντων και του υποτιθέμενου, ιδιαίτερου «θρησκευτικού βάρους» που φέρουν αυτά τα προϊόντα.

Όπως τονίζουν χαρακτηριστικά αγιορείτες μοναχοί: για να φτιαχτεί ένα πραγματικά χειροποίητο κομποσκοίνι 33 κόμπων, χρειάζονται τουλάχιστον δύο ώρες, εάν όμως πρόκειται για κομποσκοίνι 100 κόμπων, πάνω από πέντε με έξι ώρες.

«Ο πιστός δεν πρέπει να ξεγελιέται και να τα αγοράζει πιστεύοντας ότι είναι από εμάς. Και να θέλαμε δεν θα είχαμε αυτούς τους χρόνους να διαθέσουμε, εξαιτίας των καθημερινών καθηκόντων μας, προσευχής και διακονίας».

Να σημειωθεί δε, ότι, ο ίδιος ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους ορίζει σε άρθρο του, ότι εντός του Αγίου Όρους επιτρέπεται να πωλούνται μόνον ό,τι κατασκευάζεται εντός της αθωνικής πολιτείας στα κελιά των μοναχών… «Ο Αγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός έλεγε: “η τιμή της εικόνος επί το πρωτότυπον διαβαίνει”.

Σήμερα αυτό καταρρέει», ισχυρίζεται ηγούμενος μοναστηριού στην Κεντρική Ελλάδα, «καθώς η εικόνα πλέον δεν είναι παρά υλικό branding – το πρωτότυπο δεν τιμάται, αλλά αναπαράγεται ως αισθητική μόδα»…

Στη Θεσσαλονίκη λειτουργεί μια μεγάλη κινεζική αγορά που διαθέτει εκκλησιαστικά προϊόντα «made in China» όχι μόνο χονδρική αλλά και λιανική. Και δεν πρόκειται μόνο για μικρο-εκκλησιαστικά είδη, αλλά αφορά και μεγαλύτερα κομμάτια, όπως είναι π.χ., μανουάλια ή στατικές λαμπάδες.

Να τονισθεί ότι δεν υπάρχει κάτι παράνομο σε όλη αυτή την εμπορική συναλλαγή. Ενώ σύμφωνα με πληροφορίες φορτηγά γενικής εμπορικής χρήσης ξεκινούν συχνά από τις βιοτεχνίες πέριξ της Ιεράς Οδού με κατεύθυνση μοναστήρια και μητροπόλεις ανά τη χώρα με χιλιάδες εμπορεύματα εκκλησιαστικών ειδών.

Αντίστοιχος προβληματισμός έχει αρχίσει να δημιουργείται και με την αθρόα διάθεση και μέσω Διαδικτύου αλλά και με δεκάδες σημεία πωλήσεως στα μεγάλα αστικά κέντρα, μαζικών βρώσιμων μοναστηριακών προϊόντων (γάλατα, αβγά, γιαούρτια, τυριά, κρασιά, μέλι, αρώματα κ.λπ.).

Είναι δεδομένο ότι η μαζικότητα αυτών των προϊόντων δεν μπορεί να προκύπτει από τις μονές που αναφέρονται, α) διότι θα απαιτούντο τεράστιες μονάδες παραγωγής και υποστήριξης και β) δεν θα υπήρχε μοναστηριακή-ησυχαστική ζωή σε αυτές. Συνήθως στα προϊόντα μπαίνει το σήμα της τάδε ή της δείνα μονής και η προέλευση του προϊόντος χάνεται στα βάθη της άκρατης εμπορευματοποίησης.

Μια τελείως διαφορετική κατηγορία είναι τα ιερατικά άμφια. Εδώ τα περιθώρια «εισβολής» κινεζικών προϊόντων είναι πολύ δύσκολη. Επειδή συνήθως τα άμφια είναι ραμμένα στο σώμα κάθε ιερωμένου, δεν υπάρχουν μεγάλες ποσότητες έτοιμων ιερατικών αμφίων.

Μερικές φορές παρατηρείται η χρήση υφασμάτων που προέρχονται από την Κίνα ή την Ινδία, αλλά και πάλι τα ελάχιστα ραφεία ιερατικών αμφίων που έχουν απομείνει, γνωρίζουν να διακρίνουν την ποιότητα και αποφεύγουν τα φθηνά εισαγόμενα υφάσματα.

Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημανθεί και η μεγάλη προσπάθεια που έχει κάνει την τελευταία δεκαπενταετία ο μητροπολίτης Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου, Δαμασκηνός, ο οποίος προωθεί τις τοπικές επιχειρήσεις μεταξωτών ειδών Σουφλίου προς όλες τις μητροπόλεις και συστήνει με κάθε ευκαιρία τα πραγματικά ξεχωριστά εγχώρια προϊόντα τους.

Ωστόσο, σε μία δεύτερη ανάγνωση για το φαινόμενο της μαζικής διάθεσης εκκλησιαστικών ειδών, θα πρέπει να επισημανθεί και η ανάγκη αυτόνομης επιβίωσης των μονών ανά την επικράτεια, χρηματοδότησης των εργασιών συντήρησης που απαιτούνται σε παλαιά μοναστηριακά κέντρα και κελιά, καθώς και εξυπηρέτησης των προσερχομένων προσκυνητών.

Το αυτεξούσιο και κυρίαρχο ιστορικών μονών στη σύγχρονη εποχή περνάει και μέσα από την οικονομική ισχυροποίησή τους, χάρη στην οποία οι μοναχοί θα μπορούν απερίσκεπτοι να αφοσιώνονται στα ησυχαστικά τους καθήκοντα.

Καμία συνθήκη δεν είναι παράλογη μέσα στους όρους της. «Ζητούμενο δεν είναι ο στυλίτης μοναχός, ανεβασμένος πάνω σε ένα ξύλο που προσεύχεται», τονίζει ο ίδιος ηγούμενος από την Κεντρική Ελλάδα.

«Ο μοναχισμός και η πνευματική άσκηση είναι έννοιες συνυφασμένες με την εποχή τους. Δεν ζούμε έξω από τον κόσμο. Ούτε μπορούμε να είμεθα κρατικοσυντήρητοι, εξαρτημένοι από τη διάθεση κοσμικών κριτηρίων». Ισως κάπου στη μέση να είναι η χρυσή οδός…