Και αν ο Τραμπ έχει σχέδιο;

Κατά την πρώτη προεδρία Τραμπ πολλοί αναλυτές προσπαθούσαν να επινοήσουν ένα στρατηγικό δόγμα που θα ερμήνευε εκ των υστέρων τις παράδοξες ενέργειες του αμερικανού προέδρου. Σήμερα, αντίθετα, ο κόσμος έχει σχεδόν παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια ανάλυσης των ενεργειών του Τραμπ με ορθολογικά κριτήρια. Για τους περισσότερους, ο πόλεμος στο Ιράν αυτήν τη στιγμή δεν είναι τίποτα παραπάνω από άλλη μια αχρείαστη κρίση που προέκυψε αποκλειστικά από τη θυελλώδη προσωπικότητα του Τραμπ, ο οποίος ακόμα δεν έχει ξεκαθαρίσει τους στρατηγικούς στόχους της

Ισως να έχουν έτσι τα πράγματα. Επειδή όμως οι ενέργειες του Τραμπ παράγουν γεωπολιτικά αποτελέσματα, και επειδή οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να υπάρχουν μετά τον Τραμπ (και αν μη τι άλλο η εμπειρία Μπάιντεν μας έδειξε ότι επιστροφή των Δημοκρατικών δεν θα σημαίνει και επιστροφή στον προ του 2016 Ευρω-Ατλαντικό «παράδεισο»), οφείλουμε να σκεφτούμε αν και πώς ο πόλεμος στο Ιράν εξυπηρετεί, έστω και πλαγίως, ένα μεγαλύτερο στρατηγικό σχέδιο. Είναι άλλωστε σαφές ότι, σε αντίθεση με την πρώτη θητεία του, ο Τραμπ δεν λειτουργεί αποκλειστικά μόνος και ξεκομμένος από το κατεστημένο της Ουάσιγκτον. Γύρω του έχουν στοιχηθεί πολλοί δρώντες, οικονομικά συμφέροντα και παράγοντες της γραφειοκρατίας που επηρεάζουν τους υπολογισμούς του Λευκού Οίκου. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη απόδειξη για αυτό από τον ίδιο τον πόλεμο στο Ιράν, που ακύρωσε όλη την πολιτική πορεία του Τραμπ ως αντιπάλου των διεθνών επεμβάσεων και των ατελείωτων πολέμων στη Μέση Ανατολή.

Μια πρώτη εναλλακτική ανάγνωση είναι ότι ο Τραμπ εφαρμόζει ένα νέο δόγμα στην αμερικανική εξωτερική πολιτική: αυτό της «αυτοκρατορικής βιασύνης». Από τη Βενεζουέλα στο Ιράν (και πιθανότατα στην Κούβα), και από τις σχέσεις με τη Ρωσία στους δασμούς στην Ασία και την Ευρώπη, ο Τραμπ βιάζεται να κλείσει εκκρεμότητες και ανισορροπίες δεκαετιών όσο οι ΗΠΑ έχουν ακόμα το τεράστιο πλεονέκτημα ισχύος. Για τον ίδιο τον Τραμπ πιθανότατα αυτό είναι απλά ένα προσωπικό καπρίτσιο, να μπορεί να πει ότι έλυσε το πρόβλημα της Κούβας που δεν έλυσε ο Κένεντι ή του Ιράν που δεν έλυσε ο Κάρτερ. Από μια μακροπρόθεσμη οπτική όμως, βλέπουμε μια υποχωρούσα αυτοκρατορία να συσσωρεύει μανιωδώς κέρδη και να δημιουργεί τετελεσμένα όσο έχει ακόμα τη δυνατότητα. Κόντρα στην αίσθηση που έχουμε σήμερα, ο πόλεμος στο Ιράν είναι η πιο ξεκάθαρη ένδειξη ότι οι μέρες της ενεργούς παρουσίας των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή είναι μετρημένες, με κάποιους από τους σημερινούς συμμάχους τους όπως το Ισραήλ και η Σαουδική Αραβία να αναλαμβάνουν στο μέλλον υπο-ηγεμονικό ρόλο στην περιοχή. Για να συμβεί αυτό, ο ρόλος του Ιράν πρέπει να περιοριστεί δραστικά, είτε με αλλαγή καθεστώτος είτε με τη δημιουργία χάους στα πρότυπα του Ιράκ, της Λιβύης και της Συρίας.

Μια δεύτερη συνέπεια του πολέμου στο Ιράν είναι η διάσπαση της οικονομικής και ενεργειακής σύνδεσης Ευρώπης και Ασίας που περνά μέσα από τη Μέση Ανατολή και τις θαλάσσιες οδούς του Κόλπου, της Ερυθράς Θάλασσας και του Σουέζ. Αυτό φυσικά είναι ανατροπή μιας αμερικανικής πολιτικής δεκαετιών που εγγυάτο τη σύνδεση Ευρώπης – Ασίας και εξασφάλιζε την οικονομική ανάπτυξη και των δύο ηπείρων. Υπό τον Τραμπ όμως, Ευρώπη και Ασία δεν είναι πια εταίροι των ΗΠΑ αλλά οικονομικοί αντίπαλοι και στρατηγικό βάρος, αν όχι δυνητικά εχθροί αν μιλάμε για την Κίνα. Μια κρίση διαρκείας στα περάσματα της Μέσης Ανατολής θα δημιουργήσει βαθιά οικονομική κρίση τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία, κάτι που εξυπηρετεί πολλαπλούς σχεδιασμούς των ΗΠΑ, είτε μιλάμε για ενίσχυση της ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης από το αμερικανικό φυσικό αέριο είτε για επιβράδυνση της κινεζικής οικονομίας. Το οικονομικό βάρος για τις ΗΠΑ θα είναι δυνητικά μικρότερο, και έτσι κι αλλιώς μόνο ένας πρόεδρος με την ψυχοσύνθεση του Τραμπ θα μπορούσε να αδιαφορήσει για το εσωτερικό πολιτικό κόστος της στρατηγικής μετάβασης. Και από αυτήν την άποψη, ο Τραμπ κάνει τη βρώμικη δουλειά δημιουργώντας τετελεσμένα με ορίζοντα δεκαετιών.

Είναι όλα αυτά αποτελέσματα συνειδητών σχεδιασμών; Ή προϊόντα της διαίσθησης και του ενστίκτου του Τραμπ για τις δυνατότητες (και τα όρια) της αμερικανικής ισχύος; Σε τελική ανάλυση η απάντηση δεν έχει μεγάλη σημασία. Οπως και να έχει, οι συνέπειες αυτών των πολιτικών θα μας συνοδεύουν για καιρό.

Ο Αγγελος Χρυσόγελος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University