Ισχύς και Σχέδιο σε τρελές εποχές

Πάντα οι κοινωνίες κινούνταν με έναν συνδυασμό ορθολογισμού και ανορθολογισμού. Σε περιόδους όμως γενικευμένης αβεβαιότητας η δοσολογία ανατρέπεται, οι συμπεριφορές γίνονται πιο απρόβλεπτες, οι συλλογικές ταυτότητες αδυνατίζουν και μετασχηματίζονται. Το βλέπουμε γύρω μας και εντός μας – στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στη Δύση, στον Κόσμο. Τα ερωτήματα είναι γνωστά. Πώς εξελίσσονται σήμερα οι παραδοσιακές πολιτικές – ιδεολογικές αντιλήψεις; Πώς και γιατί μετασχηματίζεται το κομματικό τοπίο στις δυτικές δημοκρατίες;

Ποιο είναι

το βάρος των οικονομικο-κοινωνικών παραγόντων στις αλλαγές; Πώς αναδιατάσσουν τον πολιτικό χώρο οι πολιτισμικές – ιδεολογικές αντιθέσεις ως αυτοτελείς παράγοντες; Στον δημόσιο και επιστημονικό λόγο προσπαθούμε να αναλύσουμε ορθολογικά την κατάσταση. Κάθετα στην παραδοσιακή διαχωριστική γραμμή Αριστερά – Δεξιά που οργάνωνε τον πολιτικό – συμβολικό κόσμο στη βάση διλημμάτων τύπου κράτος ή αγορά και ταξικών αναφορών, έχουμε ήδη προσθέσει μια πολιτισμική – ιδεολογική διαχωριστική γραμμή που τεμαχίζει τα προηγούμενα «στρατόπεδα» δημιουργώντας νέα κόμματα και νέες αδιανόητες στο παρελθόν συμμαχίες.

Σε αυτές όμως τις αναλύσεις «όσο και αν μετρώ, κάτι περισσεύει». Περισσεύει εκείνη η αναπόφευκτη, δικαιολογημένη και «ορθολογική» τελικά υπαρξιακή ανασφάλεια που εκδηλώνεται ή μεγεθύνεται στις απότομες στροφές της Ιστορίας. Θα μου πεις, τα υπαρξιακά ζητήματα είναι για τους λογοτέχνες και τους ψυχιάτρους. Λάθος. Μας αφορούν όλους. Γιατί σχετίζονται με την απαξίωση των δημοκρατικών θεσμών, την περιφρόνηση στο δημόσιο συμφέρον, στον αυξημένο κυνισμό στις καθημερινές συμπεριφορές, στην έκρηξη της συνωμοσιολογίας και του ψεκασμένου ανορθολογισμού.

Αυτός όμως ο διάχυτος ανορθολογισμός δεν χρειάζεται να γίνει αιτία να σηκώσουμε τα χέρια, ή να αρχίσουμε να πίνουμε όπως πικρά αστειευόμενη πρότεινε η επίτροπος Κάγια Κάλας. Καλύτερα είναι να κατανοήσουμε το πρόβλημα, να δούμε τις επιπτώσεις του στη νέα εποχή που διανύουμε, και κυρίως να σκεφτούμε πώς μπορούμε να ενσωματώσουμε τις αυξημένες δόσεις ανορθολογισμού που προκαλεί η διάχυτη ανασφάλεια σε ορθολογικότερα πολιτικά – ιδεολογικά σχέδια.

Ανάμεσα στους τρόπους που η Πολιτική τιθάσευε ή καναλιζάριζε τη διάχυτη ανασφάλεια σε περιόδους κρίσεων και μεταβάσεων, είναι η Ισχύς, το Οραμα ή, μετριοπαθέστερα, το Σχέδιο ενός ορατού μέλλοντος, και ο βολονταρισμός. Οι τρεις τρόποι μπορεί να συνδέονται αλλά δεν ταυτίζονται. Και πάλι ο Μεσοπόλεμος του 20ού αιώνα προσφέρει χρήσιμες υποδείξεις. Ο φασισμός/ναζισμός απάντησε στην κρίση του φιλελευθερισμού με την Ισχύ, τον εγκωμιασμό της βίας, της αρρενωπότητας, «αξίες» που προσωποποιήθηκαν στον Ηγέτη.

Ο κομμουνισμός/σοσιαλισμός προέβαλε την ιδεολογική ασφάλεια που παρείχε  η ιστορική νομοτέλεια – η βεβαιότητα ότι το «μέλλον είναι κόκκινο». Η Ιστορία τελικά αντάμειψε μετά από τραγωδίες, ηπιότερες διεξόδους – το δυτικό κοινωνικό κράτος ως αποτέλεσμα ενός δημιουργικού συμβιβασμού καπιταλισμού και δημοκρατίας.

Αλλοι καιροί, άλλες εποχές. Μπορούμε όμως σήμερα να δούμε την υιοθέτηση της ωμής Ισχύος ως θεμέλιου της διακυβέρνησης τόσο στον εθνικό όσο και στον διεθνή στίβο. Το ξέραμε άλλωστε από πολύ παλιά. Σε έναν χομπσιανό κόσμο συγκρούσεων και αβεβαιότητας, η Ισχύς όχι μόνο υποτάσσει τους αντιπάλους, αλλά δημιουργεί ευρύτερη συναίνεση. Αυτή η λογική αποτελεί τον σκληρό πυρήνα του τραμπισμού και δεν είναι τυχαίο ότι επικοινωνιακά προσπαθεί να επιβάλει την ιδέα ότι η εξουσία του είναι προσωπική και απόλυτη, ασκείται με έναν επιθετικό βολονταρισμό, χωρίς να οριοθετείται από το διεθνές δίκαιο ούτε από τους εθνικού θεσμούς.

Η επιθυμία καθιέρωσης μιας αυταρχικής δημοκρατίας στο εσωτερικό των ΗΠΑ συνταιριάζει με μια ιμπεριαλιστική πολιτική ισχύος στη διεθνή σκηνή. Συμφωνώ με όσους υποστηρίζουν ότι η πολιτική  αυτή θα αποτύχει, όχι μόνο γιατί ο πρωταγωνιστής είναι αλλοπρόσαλλος αλλά και γιατί η Αμερική δεν έχει πλέον την ανάλογη ισχύ. Το θέμα βεβαίως είναι πόσο θα μας κοστίσει ως τότε. Μια ανάλογη πρόταξη της ωμής Ισχύος και της υποτιθέμενης ή πραγματικής ισχυρής ηγεσίας επιχειρούν και τα ποικίλα αυταρχικά καθεστώτα στη σημερινή εποχή της υποχώρησης της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αλλού επιτυχώς όπως η Κίνα, αλλού ανεπιτυχώς όπως η Ρωσία του Πούτιν που καταγράφει πλέον μια σειρά αποτυχιών (Συρία, Βενεζουέλα, κατάσχεση των τάνκερ της από τους Αμερικανούς, τώρα Ιράν).

Ο κρίσιμος κρίκος στη νέα χαώδη διεθνή κατάσταση είναι η Ευρωπαϊκή Ενωση ή καλύτερα η Ευρώπη καθαυτή. Βρίσκεται μπροστά σε ένα υπαρξιακό δίλημμα. Ή θα ισχυροποιηθεί ενοποιούμενη ή θα υποταχθεί κατακερματιζόμενη. Οσο η απόφαση απέναντι στο δίλημμα εκκρεμεί, τόσο η απάντηση θα τείνει στην υποταγή. Γιατί δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Σε χώρες που η προοπτική τους είναι ασαφής, η υπαρξιακή ανασφάλεια των πολιτών τους, την οποία εδώ συζητάμε, αυξάνεται ραγδαία, το ίδιο η πολιτική πόλωση και ο ανορθολογισμός. Οταν οι ηγεσίες της Ευρώπης ταπεινώνονται λόγω αδυναμίας ή φόβου από τις λοιδορίες του Τραμπ ή του Πούτιν, τότε και οι κοινωνίες αποθαρρύνονται.

Αντιθέτως, η ισχυροποίηση μέσω της επιτάχυνσης της ενοποίησης της Ευρώπης αναθερμαίνει την εμπιστοσύνη στον εαυτόν της και ενισχύει την αίσθηση ασφάλειας των πολιτών της. Η αφετηρία μιας τέτοιας πορείας είναι διττή: απόκτηση λελογισμένης  σκληρής ισχύος και αναζωογόνηση της ήπιας ισχύος που ακόμα περικλείει το δημοκρατικό ευρωπαϊκό μοντέλο. Η ΕΕ χρειάζεται μια ορισμένη αποτρεπτική στρατιωτική ισχύ ώστε να μην είναι έρμαιο των άλλων ισχυρών πόλων.

Η ένσταση που έρχεται κυρίως από τα αριστερά με το ψευτοδίλημμα «βούτυρο ή κανόνια», είναι πολιτικά απαράδεκτη. Κανένα κράτος δεν συνεχίζει επί πολύ να τρώει βούτυρο αν δεν φροντίζει την ασφάλεια της χώρας και των πολιτών. Η εποχή που η Ευρώπη είχε αναθέσει την ασφάλειά της στις ΗΠΑ έχει τελειώσει και κινδυνεύει να γίνει μπούμερανγκ. Η καταγγελία κατά του λελογισμένου εξοπλισμού της Ευρώπης είναι στην ουσία πρόταση αφοπλισμού και υποτέλειας στις ΗΠΑ. Τα βήματα ενοποίησης της αμυντικής βιομηχανίας και των αμυντικών δαπανών είναι αναγκαία και επιταχύνουν την πολιτική σύγκλιση της ΕΕ.

Ομως το ιστορικό στοίχημα για την Ευρώπη και ενδεχομένως ο ιστορικός της ρόλος στην παρούσα ακαταστάλακτη εποχή είναι πολιτικού και ιδεολογικού χαρακτήρα. Εχει βρεθεί να αποτελεί κιβωτό διάσωσης πολύτιμών αξιών και ελευθεριών του πολιτισμού της Δημοκρατίας. Σεβασμός της εθνικής κυριαρχίας μέσα σε ένα διεθνές σύστημα πολυμέρειας και κανόνων. Ανάγκη ουσιαστικής ρύθμισης των νέων πανίσχυρων ψηφιακών τεχνολογιών και δικτύων. Συμφωνίες για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Υπό αυτή την έννοια, το στοίχημα – Ευρώπη συνιστά ταυτόχρονα Σχέδιο για το ορατό μέλλον που συνενώνει την Ιστορία με την

Προοπτική, την εθνική – ευρωπαϊκή – παγκόσμια διάσταση. Εχει δηλαδή εκείνα τα συστατικά που μπορεί να δημιουργήσει νέες γόνιμες ταυτίσεις. Εναπόκειται στον οραματικό βολονταρισμό του τόξου των φιλευρωπαϊκών δυνάμεων να το καταστήσουν μαζική συνείδηση και ηγεμονικό αφήγημα. Οπως παλαιότερα ο Αντιφασισμός κατάφερε να γίνει πλειοψηφικό λαϊκό αίσθημα και κοινός παρονομαστής των διακριτών ιδεολογικών ρευμάτων.

Λέγεται ότι η Ευρώπη δεν έχει πια τον χρόνο. Λάθος. Δεν χρειάζεται να έχει φτάσει στο τέλος του δρόμου. Αρκεί να πείσει τον Κόσμο ότι οδεύει προς τα εκεί.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο