Ηγεσία και όραμα

Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα επικίνδυνο κενό ηγεσίας και νοήματος. Η ήπειρος που θέλησε να μετατρέψει τα ερείπια των πολέμων σε ειρήνη, δημοκρατία, κοινωνική συνοχή και κοινό μέλλον, δείχνει σήμερα κουρασμένη, φοβισμένη και εγκλωβισμένη. Σαν να αντικατέστησε το μεγαλόπνοα σχέδιά της με μια μικροδιαχείριση αριθμών, αγορών, και εθνικών ανταγωνισμών. Ομως, η Ευρωπαϊκή Ενωση γεννήθηκε ως κάτι πολύ περισσότερο από μια κοινή αγορά.

Ηταν ένα ιστορικό σχέδιο υπέρβασης παλιών εχθροτήτων. Σήμερα, το ευρωπαϊκό όραμα έχει ξεθωριάσει. Στη θέση του ευρωπαϊκού οράματος κυριαρχεί ένας σκληρός οικονομισμός και μια πολιτική που συχνά μετρά τα πάντα σε δείκτες, πλεονάσματα και κόστος, ξεχνώντας ότι οι κοινωνίες δεν είναι λογιστικά φύλλα. Ομως καμιά ήπειρος δεν προχωρεί μόνο με κανονισμούς, προϋπολογισμούς και τεχνοκρατικές προσεγγίσεις. Χρειάζεται κατεύθυνση, πολιτική βούληση και ανθρώπους που να μπορούν να πουν όχι μόνο τι δεν γίνεται, αλλά και τι αξίζει να γίνει. Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι η Ευρώπη ξανακλείνεται στα εθνικά της σύνορα.

Το εθνικό συμφέρον εμφανίζεται όλο και συχνότερα ως αντίπαλος του ευρωπαϊκού με την αλληλεγγύη να υποχωρεί, την καχυποψία να μεγαλώνει και κάθε χώρα να κοιτάζει περισσότερο τα του οίκου της. Κράτη-μέλη πιστεύουν πως η τήρηση αποστάσεων από μια πολιτική Ευρώπη θα τους φέρει καλύτερες ημέρες. Ισως ξεχνούν την αμφιθυμία όσων ήσαν μέσα στην Ευρώπη και που σήμερα την κοιτούν απ’ έξω. Στο μεταξύ, γύρω της, ο κόσμος γίνεται σκληρότερος.

Η Ρωσία μιλά τη γλώσσα της ισχύος, η Τουρκία διεκδικεί μεγαλύτερο περιφερειακό ρόλο, οι Ηνωμένες Πολιτείες υπερασπίζονται τα δικά τους συμφέροντα και η Κίνα διευρύνει την επιρροή της. Μια Ευρώπη χωρίς αυτοπεποίθηση κινδυνεύει να γίνει θεατής των εξελίξεων που καθορίζουν το μέλλον της.

Μέσα σ’ αυτή την εικόνα, η αποχώρηση του Εμανουέλ Μακρόν από το Ελιζέ το 2027 αποκτά συμβολικό βάρος. Με όποια λάθη, αντιφάσεις και υπερβολές, υπήρξε ένας από τους ελάχιστους ηγέτες που μίλησαν για την Ευρώπη ως αυτόνομη πολιτική δύναμη, με δική της φωνή, συμφέροντα και ιστορική ευθύνη, ενώ κάποιοι ειρωνεύονταν αυτές τις φιλοδοξίες και τις βάφτιζαν  «ναπολεόντειες».

Ασφαλώς, κάποτε, θα εμφανιστούν νέες προσωπικότητες, θα δοκιμασθούν και θα λάμψουν. Το ερώτημα είναι ποια Ευρώπη θα βρουν τότε. Και αυτό διότι ο πραγματικός φόβος είναι η Ενωση να συνεχίσει να υπάρχει χωρίς φωνή και σκοπό, χωρίς να εμπνέει. Με κάτι μεγαλύτερο να έχει χαθεί: η Ευρώπη με έψιλον κεφαλαίο. Μήπως αυτά, παράλληλα με τον άκαμπτο κανόνα της ομοφωνίας που παράγει ακινησία, οδήγησαν τον πρώην γάλλο υπουργό Οικονομικών Μπρουνό Λε Μερ να προτείνει πυρήνα έξι κρατών – Γαλλίας, Γερμανίας, Ιταλίας, Ισπανίας, Πολωνίας και Ολλανδίας – που θα προχωρούν ταχύτερα όπου οι 27 αδυνατούν;

Δεν ζητείται σωτήρας. Χρειάζεται πολιτική ηγεσία που να θυμίζει στους Ευρωπαίους γιατί ενώθηκαν και τι θέλουν να υπερασπισθούν: ελευθερία, δημοκρατία, κοινωνικό κράτος, αξιοπρέπεια, πολιτισμό, ασφάλεια και ανεξαρτησία. Αυτές οι λέξεις είναι το ίδιο το κεφάλαιο της Ευρώπης. Αν αυτό χαθεί, θα φταίει κυρίως η δική της παραίτηση από την ιδέα ότι μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από αγορά, γραφειοκρατία και ένα σύνολο φοβισμένων εθνικών πρωτευουσών, στελεχωμένων από διαχειριστές με παρωπίδες, εγκλωβισμένους στη διεκπεραίωση του καθημερινού, χωρίς όραμα και χωρίς ιστορική πυξίδα.

Ο Γιώργος Κακλίκης είναι πρέσβης επί τιμή, ειδικός σύμβουλος του ΕΛΙΑΜΕΠ