Η ζυγοστάθμιση της Δημοκρατίας

Ηταν μεγάλο σοκ για τους Αμερικανούς η προεδρία Νίξον. Το σκάνδαλο των υποκλοπών λειτούργησε ως η άκρη του νήματος από το οποίο αποκαλύφθηκε ολόκληρος παρακρατικός μηχανισμός ελέγχου της πολιτικής διαδικασίας. Οι Αμερικανοί διαπίστωσαν ότι η προεδρία – την οποία θεωρούσαν εξ ορισμού αγαθή – είχε εργαλειοποιήσει το υπουργείο Δικαιοσύνης, το FBI και

Μετά το σοκ, το Κογκρέσο – κοινή συναινέσει των δύο κομμάτων – πέρασε δεκάδες νόμους περιορισμού της εκτελεστικής εξουσίας. Τοποθέτησε «Γενικούς Επιθεωρητές» στα υπουργεία, ισχυροποίησε έτι περαιτέρω το υπουργείο Δικαιοσύνης, το οποίο στις ΗΠΑ λειτουργεί πρωτίστως ως εισαγγελέας για ποινικές υποθέσεις ομοσπονδιακού ενδιαφέροντος (Attorney General), έφτιαξε τον θεσμό των «Ανεξάρτητων εισαγγελέων» (Independent Counsels) για υποθέσεις με πολιτικές πτυχές.

Και μετά ήρθε η 11η Σεπτεμβρίου 2001. Κυριάρχησε η αίσθηση ότι το κράτος δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει τους τρομοκράτες διότι «η εκτελεστική εξουσία δεν είναι όπως παλιά». Με δικαιολογία τον «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας» δόθηκε το ελεύθερο στην αμερικανική προεδρία «να εργαστεί στη σκοτεινή πλευρά», όπως είπε ο τότε αντιπρόεδρος Ντικ Τσένι (NBC, 16.9.2001), με τον ίδιο να πρωταγωνιστεί στο εγχείρημα για τη νομοθετική επανισχυροποίηση της προεδρίας. Εφευρέθηκαν διάφορα νομοθετικά τερτίπια για τη νομιμοποίηση βασανιστηρίων, ή της επ’ αόριστον κράτησης υπόπτων για τρομοκρατία αφού «το Γκουαντάναμο δεν ήταν ακριβώς αμερικανικό έδαφος». Κι όλα αυτά εν σιωπή των ΜΜΕ και των δικαστών στην αρχή, εξαιτίας του σοκ. Οι λίγοι που φώναξαν θεωρήθηκαν «προδότες», ή «φίλοι της τρομοκρατίας».

Η χειρότερη κληρονομιά της 11ης Σεπτεμβρίου ήταν η εκτός ελέγχου εκτελεστική εξουσία. Ηταν η προεδρία που οραματιζόταν ο Ρίτσαρντ Νίξον, ο οποίος είπε για τις παρανομίες «όταν το κάνει ο πρόεδρος, αυτό σημαίνει ότι δεν είναι παράνομο» (19.5.1977). Αντιστοίχως ο Ντόναλντ Τραμπ έγραψε στο Truth Social (το ΙΧ κοινωνικό του δίκτυο): «Οποιος σώζει την πατρίδα του δεν παραβιάζει κανέναν νόμο» (15.2.2025). Ετσι οι πρόεδροι εξαπολύουν πολεμικές επιχειρήσεις χωρίς την άδεια του Κογκρέσου, η NSA παρακολουθεί αμερικανούς πολίτες, ο Μπιλ Κλίντον γλίτωσε τη δίωξη όταν ψευδομαρτύρησε ενώπιον της Δικαιοσύνης στην υπόθεση Λεβίνσκι.

Το 2024, το κυριαρχούμενο από τους Συντηρητικούς Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ δικαίωσε τον Ρίτσαρντ Νίξον. Αποφάσισε με πλειοψηφία 6-3 ότι οι πρόεδροι έχουν ποινική ασυλία για ό,τι κάνουν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η δίκη αφορούσε την εμπλοκή του Τραμπ στα γεγονότα της 6ης Ιανουαρίου 2021 με την εισβολή των χουλιγκάνων στο Καπιτώλιο, την προσπάθειά του να αλλοιώσει το εκλογικό αποτέλεσμα τηλεφωνώντας σε εκλογικούς αξιωματούχους να του «βρουν» – π.χ. στην Τζόρτζια – «11.780 ψήφους, δηλαδή μία παραπάνω από όσες έχουμε», συν την προτροπή του στον αντιπρόεδρο Μάικ Πενς να μην επικυρώσει το αποτέλεσμα.

Και μετά – όπως είναι φυσικό – ο Τραμπ ξεσάλωσε. Η διαφθορά στον Λευκό Οίκο θυμίζει τριτοκοσμικά καθεστώτα, με κρυπτονομίσματα και χωρίς προσχήματα πληρωμές στην οικογένεια και τους φίλους του· ή – χειρότερα – καλώντας το υπουργείο Δικαιοσύνης να ασκήσει ποινικές διώξεις κατά αντιπάλων του. Οχι στα μουλωχτά, όπως θα περίμενε κάποιος, αλλά δημόσια μέσω του Truth Social.

Οι χθεσινές ενδιάμεσες εκλογές είναι κρίσιμες όχι μόνο επειδή θα μπει χαλινός στις αναρίθμητες ακρότητες του Τραμπ, αλλά διότι ένα ελεγχόμενο από τους Δημοκρατικούς Κογκρέσο θα προσπαθήσει να ζυγοσταθμίσει εκ νέου την αμερικανική δημοκρατία. Δεν θα είναι εύκολο. Στα χρόνια της δεξιάς ιδεολογικής κυριαρχίας έγινε της μόδας μια περίεργη νομική «Θεωρία της ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας», την οποία χρησιμοποίησε και ο Τσένι, αλλά και οι MAGA θεωρητικοί για την ισχυροποίηση της αμερικανικής προεδρίας. Τη θεωρία ανέπτυξαν νομικοί της κυβέρνησης Ρέιγκαν τη δεκαετία του 1980 και την έφερε στο προσκήνιο ο καθηγητής του Μπέρκλεϊ Τζον Γιου, ο οποίος ήταν νομικός σύμβουλος της κυβέρνησης Μπους.

Η θεωρία διαστρεβλώνει τα γραπτά ενός από τους «πατέρες του αμερικανικού έθνους», του Αλεξάντερ Χάμιλτον, ο οποίος στον μεγάλο διάλογο που έγινε για τη δομή του νέου κράτους, ήθελε ισχυρή εκτελεστική εξουσία, αλλά έναντι των Πολιτειών και όχι των άλλων δύο εξουσιών. Με αυτή τη διαστρέβλωση, συν την «ανάγκη για αποτελεσματικό κράτος εναντίον των απειλών», η αμερικανική δημοκρατία διαβρώθηκε μέχρι του σημείου να φτάσει στο σημερινό χάλι.

Δεν ξέρουμε αν το σοκ των Αμερικανών από αυτήν την γκροτέσκα προεδρία είναι τόσο μεγάλο, ώστε να εξισορροπήσει τα αποτελέσματα της 11ης Σεπτεμβρίου. Θα το δούμε από σήμερα στα αποτελέσματα αυτών των εκλογών. Αλλά θα είναι λάθος να δούμε τον Τραμπ ως γεννήτορα του κακού. Ο σημερινός πρόεδρος είναι το σύμπτωμα ενός ρεύματος σκέψης – σαν ένα κακό σπυρί που βρίσκεται σε παροξυσμό – που πιστεύει ότι τα προβλήματα δεν λύνονται με δημοκρατικό τρόπο.

Τάδε έφη

Οταν η δημοτικότητα του Ντόναλντ Τραμπ πέφτει χαμηλά, αυτός πέφτει χαμηλότερα. Ο αμερικανός τηλεπαρουσιαστής σχολιάζει τις τελευταίες ομιλίες του αμερικανού προέδρου