Η μέρα των «μικρών»

Σήμερα είναι η Παγκόσμια Ημέρα κατά της Παιδικής Εργασίας. Και είναι άξιο καταγραφής ότι αυτό που στην εποχή μας όλοι θεωρούμε απαράδεκτο, ειδεχθές, βάρβαρο και κόντρα στον πολιτισμό μας, πριν από πενήντα χρόνια ήταν αποδεκτό, πριν από εκατό ανάγκη επιβίωσης και πριν από εκατόν πενήντα απόλυτη κανονικότητα. Ισως μάλιστα η εξάλειψη της παιδικής εργασίας να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους – αν όχι τον πιο σημαντικό – δείκτες πολιτισμού μιας χώρας.

Στις παιδικές μου μνήμες από τη δεκαετία του 1960 υπάρχουν οι «μικροί». Στα μάτια μου ήταν περισσότερο «ορατοί» στην ιδιαίτερη πατρίδα

μου, τη Σύρο. Μιλάω για τα γκαρσονάκια στις πιο λαϊκές ταβέρνες και τους συνοικιακούς καφενέδες (τα κεντρικά καταστήματα αυτού του είδους κρατούσαν τα προσχήματα, λόγω αστικής παράδοσης του νησιού), για τους ανήλικους «μπακαλόγατους», για τους πιτσιρικάδες που μετέφεραν τα ψώνια, για τα 13χρονα που δούλευαν σε συνεργεία, για τα παιδιά που έκαναν θελήματα. Που ακόμη κι αν κάποια από αυτά ήταν μέλη της οικογένειας του καταστηματάρχη, η εργασία ήταν επιβεβλημένη. Κι αν σήμερα η εικόνα ενός παιδιού που δουλεύει, έστω και στην οικογενειακή επιχείρηση, σοκάρει, τότε ήταν αποδεκτή – μην πω εντός πλαισίων της «μεσογειακής γραφικότητας». Οι σχετικές φωτογραφίες του Robert McCabe δεν θεωρούνται καταγγελτικές, αλλά… χαριτωμένες.

«Μικροί» βεβαίως υπήρχαν τότε ακόμη και στα μεγάλα αστικά κέντρα (στην αγροτική Ελλάδα, η συμμετοχή των παιδιών στις αγροτικές εργασίες ήταν δεδομένη) και μάλιστα σε συνθήκες πολύ μεγαλύτερης ανασφάλειας. Τους βλέπουμε στις παλιές ελληνικές να εισπράττουν σφαλιάρες και δεκάρες ως φιλοδώρημα, να ανεβοκατεβαίνουν σκάλες ή σκαλωσιές σε οικοδομές, να μεταφέρουν δέματα, να σπρώχνουν καροτσάκια, να κουβαλάνε δίχτυα με ψώνια, να τρέχουν, να μαζεύουν, να σκουπίζουν, να καθαρίζουν, να μοιράζουν εφημερίδες· και να μην παίζουν ποτέ.

Ηταν οι «λουστράκοι», όπως ο Βασιλάκης Καΐλας στην ομώνυμη ταινία της Μαρίας Πλυτά, και τα κοριτσάκια που παρακαλούσαν τους θαμώνες των εξοχικών κέντρων, «Πάρτε κύριε λουλούδια», όπως η Φανούλα στην «Κάλπικη Λίρα» του Γιώργου Τζαβέλλα· η παρέα της Βουγιουκλάκη που έκαναν τους μικροπωλητές και τα βράδια κοιμόντουσαν σε μαγαζιά στο «Η Λίζα και η άλλη» του Ντίνου Δημόπουλου· τα «υπηρετριάκια» που τα έστελναν από τα δώδεκά τους χρόνια να δουλέψουν σε «καλά» σπίτια όπως τη Σπυριδούλα. Και αυτά ήταν η «βιτρίνα» αφού υπήρχαν παιδιά που δούλευαν σε εργοστάσια κάτω από πολύ χειρότερες συνθήκες ήδη από τον 19ο αιώνα.

Πριν από λίγες ημέρες, φίλος μού έλεγε ότι ο πατέρας του, μετά τον πόλεμο και πριν καν κλείσει τα δέκα του χρόνια δούλευε λουστράκι και ξεκινώντας έτσι, χωρίς άλλο εφόδιο, έφτιαξε μια μεγάλη επιχείρηση που σήμερα διευθύνει ο γιος του. Ο Γιάννης Γεωργακάς, μετέπειτα ιδιοκτήτης του ΜΙΝΙΟΝ, ήταν δεκατριών ετών όταν τον έστειλαν οι γονείς του στην Αθήνα, για να δουλέψει σε μπακάλικο. Το ίδιο και ο Βασίλης Κωνσταντακόπουλος, ο «καπετάν Βασίλης», που ήρθε στα δεκατρία του χρόνια από το χωριό του στην Αθήνα και ξεκίνησε να δουλεύει όπου να ‘ναι.

Ολοι αυτοί οι παρακατιανοί «μικροί» συνέβαλαν καθοριστικά, ο καθένας στο μέτρο του, στη δημιουργία της σύγχρονης Ελλάδας. Ακόμη κι αν έρχονται από περασμένες εποχές, τους χρωστάμε μία συγγνώμη για όλες εκείνες τις φορές που ένας γονιός, ένας παππούς μας φώναξε «μικρέ» στο μπακάλικο, το καφενείο, το κουρείο. Αυτοί οι «μικροί» αποδείχθηκαν, τελικά, πολύ μεγάλοι.

Στοιχεία

Εως τις αρχές του 20ού αιώνα δεν υπήρχε καν η έννοια της παιδικής ηλικίας στην Ελλάδα. Το παιδί ήταν μια μικρογραφία του μεγάλου· με τις ίδιες ακριβώς υποχρεώσεις. Χρειάστηκε η επιβολή της υποχρεωτικής εκπαίδευσης για να την οριοθετήσει, αλλά και πάλι χρειάστηκαν δεκαετίες για να περάσει στη συλλογική συνείδηση. Και, ούτως ή άλλως, όταν υποχρεωτικό ήταν μόνο το Δημοτικό, η παιδική ηλικία τέλειωνε στα δώδεκα χρόνια. Επειδή τα περισσότερα παιδιά δούλευαν, «αδήλωτα», δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία. Είναι όμως χαρακτηριστικό ότι πριν από εκατό χρόνια, στον βιομηχανικό και βιοτεχνικό κλάδο της Αθήνας και του Πειραιά δούλευαν 226 αγόρια και 2.309 κορίτσια από 9 έως 13 ετών.