Η ισχύς των αδυνάτων

Οι Ηνωμένες Πολιτείες πανηγυρίζουν, ο εχθρός κατατροπώνεται, οι στόχοι κονιορτοποιούνται, όπλα λανσάρονται – όλα με απόλυτη επιτυχία σε καθημερινή βάση. Από την άλλη, τα Στενά του Ορμούζ είναι θεόκλειστα, το μοντέλο ανάπτυξης των χωρών του Κόλπου κατέρρευσε, η Ρωσία πανηγυρίζει και το ΝΑΤΟ υπονομεύεται.

Στα βιντεοπαιχνίδια (ίσως και στις ασκήσεις επί χάρτου), μετράει η «προίκα» του κάθε παίκτη σε όπλα, οικονομική υπεροχή, τεχνολογική ανωτερότητα, πληροφορική

Στην πραγματική ζωή όμως παρεμβάλλονται παράσιτα και το τελικό αποτέλεσμα αρνείται να συμμορφωθεί στον αλγόριθμο. Επαναλαμβανόμενες τακτικές επικρατήσεις δεν οδηγούν σε στρατηγική νίκη. Αυτό που (φαίνεται να) γίνεται στον Κόλπο δεν είναι πρωτοφανές. Στο Αφγανιστάν άρχισε η ανάμειξη των Αμερικανών το 2002 με την εκδίωξη των Ταλιμπάν και κατέληξε, είκοσι χρόνια αργότερα, με την εμπέδωση των ιδίων.

Στο Κόλπο το 1991 απελευθερώθηκε μεν το Κουβέιτ αλλά δόθηκε ευκαιρία στον Σαντάμ να εξοντώσει ομάδες του πληθυσμού (Κούρδοι, αντιφρονούντες). Το 2003 εκδιώχθηκε μεν ο ίδιος, αλλά οι εισβολείς εγκλωβίστηκαν σε εσωτερικές αντιπαραθέσεις και εμφανίστηκε το ISIS. Η Λιβύη το 2011 σπρώχτηκε σε δίνη αναρχίας που μόνο τα συμφέροντα των επιτιθέμενων δεν εξυπηρετεί.

Tο σημαντικότερο παράδειγμα της ισχύος των αδυνάμων είναι το Βιετνάμ. Εκεί (αγνοώντας όσα έμαθαν οι Γάλλοι) οι ΗΠΑ απέστειλαν ό,τι καλύτερο είχαν: νέα βομβαρδιστικά, ελικόπτερα, χημικό πόλεμο, 2,7 εκατομμύρια φαντάρους (58 χιλιάδες από τους οποίους σκοτώθηκαν). Εκτός αυτού, υπό την ηγεσία του υπουργού Αμυνας Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα, επένδυσαν τα επιτεύγματα αμερικανικών πανεπιστημίων σε επιχειρησιακή έρευνα, θεωρία παιγνίων, στατιστική, ψυχολογία και οικονομικά.

Σε αντίθεση με παλαιότερους πολέμους, όπου όλοι καταλάβαιναν ποιος κέρδισε γιατί αποκτούσε τον έλεγχο του πεδίου, οι Αμερικανοί κρατούσαν σκορ με στατιστικούς δείκτες. Ο πιο κρίσιμος από αυτούς ήταν το «kill ratio» – «ο λόγος εξόντωσης»· πόσοι εχθροί σκοτώνονταν για κάθε δικό μας. Τα μοντέλα τους είχαν καταλήξει ότι ένα kill ratio 10:1, δέκα νεκροί Βιετναμέζοι για κάθε νεκρό Αμερικανό, θα σηματοδοτούσε νίκη.

Τέτοιες νίκες κατήγαγαν οι Αμερικανοί στο Βιετνάμ πολλές. Σχεδόν κάθε αναμέτρηση ξεπερνούσε τον μαγικό αριθμό, ενώ υπερβάλλων ζήλος οδηγούσε ως και σε 45:1. Βεβαίως, τον ψηφοφόρο δεν τον ένοιαζαν οι δέκα, αλλά μονάχα ο ένας. Οπως αντέτεινε βιετναμέζος αιχμάλωτος: «Εμείς θα κερδίσουμε γιατί εσείς θα κουραστείτε πρώτοι». Παρά την αυξανόμενη υπεροχή στο σκορ, η αμερικανική κοινωνία διαλύθηκε, αποσύρθηκε ο στρατός και, λίγο μετά, κατέρρευσε το Νότιο Βιετνάμ και εκκενώθηκε η αμερικανική πρεσβεία με ελικόπτερο.

Αυτό ήταν το σενάριο του ασύμμετρου πολέμου που οδήγησε στη στρατηγική ήττα των ΗΠΑ στο Βιετνάμ. Προσπαθώντας έκτοτε να προφυλαχτούν από απώλειες, οι ΗΠΑ ποντάρουν σε εξασφάλιση όλο και συντριπτικότερης υπεροχής: περισσότερη τεχνολογία, καταστροφικότητα, «φονικότητα», κόστος. Με αυτόν τον τρόπο αυξάνεται η ασυμμετρία: εκτοξεύεται το kill ratio σε δυσθεώρητα επίπεδα, αλλά αναβαθμίζεται η σημασία εκείνου του παράγοντα που τελικά έκρινε το Βιετνάμ – της αντοχής και της ανθεκτικότητας των αντιπάλων τους.

Οι ΗΠΑ άρχισαν τον πόλεμο και το στατιστικό σκορ καταδεικνύει πέραν αμφιβολίας ότι θα έπρεπε να είχαν ήδη νικήσει. Ενώ, όμως, είναι οι ισχυροί που αποφασίζουν πότε να αρχίσουν τον πόλεμο, συχνά είναι οι αδύναμοι αυτοί που κρίνουν πότε τελειώνει.