Η φιλοσοφία της φροντίδας

Στην περίοδο της πανδημίας το ζήτημα της φροντίδας απέκτησε μια ξεχωριστή βαρύτητα. Αυτό είχε να κάνει όχι μόνο με την ανάγκη αυξημένης φροντίδας των ασθενών, ιδίως όσων ανήκαν στις ευάλωτες ομάδες, αλλά και την οδυνηρή διαπίστωση για το πόσο εκτεταμένο ήταν τα τμήμα του πληθυσμού, ακόμη και στις αναπτυγμένες χώρες, που δεν ελάμβαναν τη φροντίδα που τους αναλογούσε. Επιπλέον, η απειλή της νόσησης έθετε σε κίνδυνο όσους θα προσέφεραν τη φροντίδα αυτή, αλλά και αναδείκνυε την αξία των ανθρώπων που έχουν ως επάγγελμα και ευθύνη την παροχή φροντίδας.

Ούτως ή άλλως το γιατί φροντίζουμε άλλους

ανθρώπους, δηλαδή το γιατί νοιαζόμαστε για άλλους ανθρώπους, είναι μια από τις κατεξοχήν ανθρώπινες ιδιότητες. Υπερβαίνει την απλή αλληλεγγύη του είδους, ή την άμυνα του στενού οικογενειακού δεσμού, καθώς ξεπερνάει κατά πολύ τα όρια της όποιας «εργαλειακής» ή «συναλλακτικής» εκτίμησης και μοιάζει πολύ περισσότερο σαν μια δυναμική υπέρβασης του όποιου εγωισμού μας. Αλλωστε, το «νοιάζομαι», παρότι το χρησιμοποιούμε για ένα διευρυμένο φάσμα πραγμάτων και υποθέσεων, αναφέρεται σε κάτι πάνω από ένα απλό «μου αρέσει», ή «με αφορά», ή ακόμη και «με ενδιαφέρει». Και είναι ακριβώς τα ερωτήματα σε σχέση με τη φροντίδα από φιλοσοφική σκοπιά που απασχολούν τον Todd May στο βιβλίο του «Φροντίδα. Στοχασμοί για το ποιοι είμαστε» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Oposito σε μετάφραση του Ανδρέα Βατσινά.

Πολύπλοκο συναίσθημα

Αφετηρία του Μέι είναι ότι όταν νοιαζόμαστε για κάτι, αυτό αποτυπώνει έναν ιδιαίτερο δεσμό με αυτό, κάτι που καταδεικνύεται από το γεγονός ότι «κάθε φορά που το αντικείμενο που μας ενδιαφέρει απειλείται, το αίσθημα απώλειας που βιώνουμε απειλεί την ίδια μας την ύπαρξη· είναι λες και χάνουμε ένα κομμάτι του εαυτού μας». Αυτό οδηγεί σε μια κριτική εξέταση των συναισθημάτων που εμπλέκονται σε αυτό που ονομάζουμε φροντίδα ή νοιάξιμο και τη διαπίστωση ότι έχουμε να κάνουμε με ένα πολύπλοκο δευτερογενές συναίσθημα. Ομως, δεν είναι μόνο αυτό, όπως επισημαίνει ο Μέι το ενδιαφέρον και η φροντίδα «είναι λοιπόν σημαντικά επειδή προσδιορίζουν την ταυτότητά μας, μας κάνουν να αφοσιωνόμαστε, φανερώνουν ποιοι είμαστε και μας στρέφουν προς τον κόσμο με σταθερούς και συνεχείς τρόπους».

Κατά τον Μέι η φροντίδα αποτελεί μια πρόκληση για την παραδοσιακή ηθική θεωρία. Και αυτό γιατί η ηθική της φροντίδας δεν αναφέρεται σε μια κλασική αντίληψη ηθικών αρχών, αλλά περισσότερο παραπέμπει σε σχέσεις, κάτι που κατεξοχήν ανέδειξε η φεμινιστική θεωρία, απαντώντας στην υποτίμηση της ηθικής σπουδαιότητας του συναισθήματος και της φροντίδας, προς όφελος του ορθολογισμού και της αφαιρετικής σκέψης, ενώ επιπλέον μας δείχνει ότι υπάρχουν μορφές ηθικότητας όπου η αμεροληψία δεν είναι το παν. Και αυτό γιατί δεν ξεδιπλώνεται σε ένα πεδίο αποκομμένο από τις πραγματικές συνθήκες ζωής των ανθρώπων. Αντιθέτως, «θέτει ερωτήματα για τους συναισθηματικούς δεσμούς που φτιάχνουμε με τους άλλους γύρω μας: πώς μπορούμε να τους κατανοήσουμε και να τους χρησιμοποιήσουμε προκειμένου να αναπτυχθούμε ηθικά με πιο ουσιαστικούς τρόπους».

Ακόμη η πρόσφατη στροφή προς μια νεοαριστοτελική ηθική της αρετής και του ενάρετου βίου, δεν επαρκεί για την κατανόηση ιδιαίτερου χαρακτήρα μιας ηθικής της φροντίδας, ακόμη και εάν π.χ. στην αριστοτελική έννοια της αληθινής φιλίας μπορούμε να βρούμε αναλογίες με την ηθική της φροντίδας. Αντίστοιχα, δεν είναι εύκολο να συμφιλιωθεί η ηθική της φροντίδας ούτε με μια συνεπειοκρατική ούτε με μια δεοντολογική θεώρηση της ηθικής. Αλλωστε, σε αντίθεση με την προτεραιότητα που δίνει η κλασική φιλελεύθερη θεωρία στην ικανότητα να είμαστε ανεξάρτητοι, εδώ έχουμε να κάνουμε με πολύ πιο σύνθετες, πολύμορφες και διαδραστικές διαδικασίες που θέτουν την επιπλέον πρόκληση πώς θα αποφύγουμε η όποια ανισότητα μπορεί να υπάρχει αντικειμενικά στη σχέση φροντίδας να μετατρέπεται και σε εκμετάλλευση ή κυριαρχία.

Αλληλεξάρτηση και αλληλοϋποστήριξη

Ο Μέι εντοπίζει τον τρόπο που μπορεί η ηθική της φροντίδας, ιδίως στην εμπνευσμένη από τον φεμινισμό εκδοχή της, να έχει μια καλοδεχούμενη πολιτική διάσταση, παρότι φαινομενικά έχει να κάνει με το ενδιαφέρον για συγκεκριμένους ανθρώπους και όχι για το γενικό πολιτικό σώμα. Εκεί είναι που η συνειδητοποίηση του τρόπου που εξαρτιόμαστε από άλλους αποκτά ξεχωριστή σημασία: «Η συνειδητοποίηση ότι είμαστε αλληλοεξαρτώμενοι παρά ανεξάρτητοι, μας επιτρέπει να αντιληφθούμε πόσο σημαντική είναι η μεταξύ μας αλληλεξάρτηση και αλληλοϋποστήριξη για να δημιουργήσουμε και να κάνουμε πράξη τα οράματά μας για τον κόσμο».

Ομως, η έννοια της φροντίδας δεν περιορίζεται απλώς στη φροντίδα για άλλους ανθρώπους. Γι’ αυτό και ο Μέι εξετάζει με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τον τρόπο που νοιαζόμαστε για τα κατοικίδια ζώα ή για τα οικοσυστήματα. Στέκεται όμως και στα ηθικά ερωτήματα που δημιουργεί η έννοια της φροντίδας για τον εαυτό μας. Ως προς αυτά, εκτιμά ότι ίσως τη διέξοδο τη δίνει όλη η έρευνα του Μισέλ Φουκώ, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, γύρω από την έννοια της επιμέλειας εαυτού, όπως αυτή διατυπώνεται στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα: «Η ελευθερία που μάλλον προσπαθούν να μας προσφέρουν τα γραπτά του – μια ελευθερία που δεν είναι τόσο μια εκδοχή αρχαιοελληνικής αυτοκυριαρχίας, αλλά μάλλον μια χειραφέτηση από συγκεκριμένους κοινωνικούς καταναγκασμούς – θα μας βοηθήσει να αναρωτηθούμε εκ νέου ποιοι θα θέλαμε να είμαστε και ποια μορφή θα θέλαμε να πάρουν οι ζωές μας». Για τον Μέι αυτή «θα μπορούσε να είναι μια μορφή αυτοφροντίδας που θα άξιζε όντως να έχει κανείς». Πάνω από όλα η φροντίδα είναι συνδεδεμένη με την ίδια μας την πολλαπλή ευαλωτότητα. Το να νοιάζεται κανείς και να είναι ευάλωτος είναι αλληλένδετα. Νοιαζόμαστε για αυτά που είναι ευάλωτα και θέλουμε φροντίδα όταν νιώθουμε ευάλωτες και ευάλωτοι. Κοντολογίς επιζητούμε την αλληλεγγύη.