Γεγονότα και ερμηνείες

«Ποια είναι η πράξη που χαρακτηρίζεται ως ηρωική; Γιατί “πράξη” δεν έκαναν οι 200. Το να σε πάρουν από τη φυλακή και να σε στήσουν στον τοίχο δεν είναι πράξη. Ηρωες δεν ήσαν οι 300 στις Θερμοπύλες γιατί πολέμησαν και έπεσαν υποχρεωτικά (τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι). Ηρωες αντίθετα ήσαν οι 700 Θεσπιείς που πολέμησαν και έπεσαν εθελοντικά και τους οποίους κανένας δεν θυμάται. Ηρωες ήσαν οι αξιωματικοί

του μετώπου του 5/42 συντάγματος πεζικού με τον συνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρό που τους κατέσφαξε ο Βελουχιώτης. Ηρωας ήταν ο πιτσιρίκος που πέταγε ψωμιά στον κόσμο από το γερμανικό φορτηγό. Τον έπιασε ο ναζί και του έκοψε το χέρι με την ξιφολόγχη (αυτόπτης μάρτυς η μητέρα μου)».

Το παραπάνω είναι μήνυμα αναγνώστη, με αφορμή τις φωτογραφίες των 200 που οδηγούνται στην Καισαριανή για εκτέλεση από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής (τα πλήρη στοιχεία του στη διάθεσή μου, εκείνος αυτοπροσδιορίζεται ως γιος ταγματάρχη του ΕΛΑΣ). Το παραθέτω, επειδή θίγει ένα πολύ σοβαρό ζήτημα για συζήτηση: τα γεγονότα και τις ερμηνείες τους – ή μάλλον το «καπέλωμα» των ερμηνειών που εκ των υστέρων δίνονται από εκπροσώπους κατά βάση αυταρχικών ιδεολογιών, φιλτραρισμένων από τη μεταμοντέρνα σχετικοποίηση.

Τα ερωτήματα αυτά, ιδιαίτερα συγκροτημένα, θέτει σε άρθρο του και ο καθηγητής Στάθης Καλύβας («Καθημερινή». 22/2/2026). Ο Καλύβας αναρωτιέται «τι ακριβώς συνεισφέρει η ανακάλυψη αυτών των φωτογραφικών ντοκουμέντων;». Και απαντά ότι, κυρίως, εισφέρει «συγκινησιακή φόρτιση και πολιτική χειραγώγηση». Κι ίσως, «ιστορική στρέβλωση». Η ανάγνωση του Καλύβα θέτει τη βάση της συζήτησης. Είναι αλήθεια ότι οι εικόνες χρησιμοποιούνται εκ των υστέρων από το ΚΚΕ για να δοθεί η δική του άποψη στα γεγονότα. Τι λέει το ΚΚΕ. Οτι είναι κόμμα αγώνων και θυσίας, το κόμμα που έδωσε νεκρούς στον αγώνα της ελευθερίας. Η ανάγνωση αυτή έχει δυο ανακρίβειες: η μία είναι η ταυτότητα των εκτελεσθέντων – δεν είναι όλοι ΚΚΕ, ή δεν είναι μόνο ΚΚΕ (χθες, η Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών έκανε αναφορά στην εθνοθρησκευτική ταυτότητα τριών εκ των εκτελεσθέντων, που ήταν εβραίοι)· η άλλη είναι η στάση του ΚΚΕ πριν από την εκτέλεση των 200 αλλά και μετά, στον πόλεμο και στον εμφύλιο.

Ο Καλύβας κάνει αναφορά στο πρόταγμα των κομμουνιστών τα χρόνια της Κατοχής. Δεν έκαναν απλώς αντίσταση, γράφει. «Εκαναν επανάσταση». Σκοπός τους δεν ήταν μόνο η απελευθέρωση, ήταν «και η συγκρότηση ενός σοβιετικού κράτους, δηλαδή μιας κομμουνιστικής δικτατορίας». Μιλάει επίσης για τις άλλες οργανώσεις αντίστασης, πλην των κομμουνιστικών – κάποιες εκ των οποίων εξουδετερώθηκαν από το ΚΚΕ. Ολα αυτά, βεβαίως, είναι κανονική ιστορία: αναφορά στα γεγονότα και, όταν αυτά απομακρύνονται, στις πηγές. Ως πηγή, προφανώς και οι φωτογραφίες που μόλις ανακαλύφθηκαν είναι πολύτιμες.

Αλλά η υποδοχή τους δεν έγινε από ιστορικούς έτοιμους να σκύψουν στις πολυπλοκότητες που κάθε ιστορική περίοδος περιέχει αλλά ως μια αφορμή επαναφοράς της μυθικής συγκίνησης, την οποία πάντα βάζει μπροστά το Κόμμα, για να αναζητήσει οπαδούς ή να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση των ήδη δεδομένων οπαδών του.

Η εντυπωσιοθηρία του κόμματος, άλλωστε, υπολογίζει ιδιαίτερα τις πρόχειρες αναγνώσεις των ΜΜΕ και των σόσιαλ μίντια, όπου προκατειλημμένες απόψεις κάνουν πόλεμο επιβολής. Κάπως έτσι, ένα εργαλείο της ιστορίας μετατρέπεται σε υλικό προπαγάνδας.

Και το χειρότερο: κάπως έτσι, ένα υλικό προπαγάνδας γίνεται αφορμή για ad hominem επιθέσεις κατά όσων, επικαλούμενοι επιστημονικό ή και προσωπικό ενδιαφέρον, αρνούνται να συμφωνήσουν με την απλοϊκότητα των «εγκεκριμένων» από το κομματικό ιερατείο απόψεων. Οι πολυπλοκότητες δεν αρέσουν στα ιερατεία.

Το μεταμοντέρνο ψέμα

Η μεταμοντέρνα ανάγνωση των πραγμάτων δεν αφορά μόνο ζητήματα της ιστορικής αλήθειας. Τα γεγονότα στο Νοσοκομείο της Νίκαιας και η εν πολλοίς μιντιακή και σοσιαλμιντιακή ερμηνεία τους δείχνουν ότι, παρότι τα δεδομένα είναι μπροστά μας, μπορούμε εύκολα να τα παρακάμπτουμε, επειδή τα παρακάμπτουν οι έτοιμες ερμηνείες τους. Κι αυτό είναι πρόβλημα της ίδιας τάξης.

Τι συνέβη ακριβώς; Ενας υπουργός, ο αρμόδιος υπουργός, εμποδίσθηκε βίαια να προσέλθει σε νοσοκομείο, για τη λειτουργία του οποίου έχει την πολιτική ευθύνη.

Τι μαθαίνουμε, διαβάζουμε και συζητάμε, λόγω της εν θερμώ, μεταμοντέρνας ύφανσης επικοινωνιακής αντεπίθεσης; Πως για ό,τι συνέβη εκεί ευθύνεται ο εν λόγω υπουργός. Η ερμηνεία του συμβάντος τείνει να εξαφανίσει το γεγονός της βίαιης παρεμπόδισης του υπουργού. Αντίθετα, εμφανίζονται να φταίνε οι αστυνομικοί που τον συνόδευαν, ο ίδιος επειδή έχει την κακή συνήθεια να απευθύνει ερωτήσεις στους διαδηλωτές – και η συζήτηση έχει εξελιχθεί αν ένας γιατρός-διαδηλωτής έριξε γροθιά ή έφτυσε τον υπουργό!

Η ουσία είναι ότι η πολιτική οξύτητα αδιαφορεί για τα γεγονότα και αμέσως προτείνει τις ερμηνείες τους, εν ανάγκη μοντάροντας το βίντεο των γεγονότων για να υπακούσει στην κρεατομηχανή των σημερινών σκοπιμοτήτων. Παρ’ όλα αυτά, η αλήθεια μπορεί να είναι «πολύπλοκη», αλλά υπάρχει και δίνει αγώνα επιβίωσης απέναντι στο μεταμοντέρνο ψέμα.