Φυσικές καταστροφές και εθνικές προοπτικές

Το φετινό καλοκαίρι αποδεικνύεται ιδιαιτέρως δύσκολο για μια σειρά από χώρες της Ευρώπης που αντιμετωπίζουν πρωτόγνωρες καιρικές συνθήκες, αλλά κι εκτεταμένες φυσικές καταστροφές, κυρίως πυρκαγιές. Οι δύσκολες καιρικές συνθήκες έχουν προκαλέσει επιπτώσεις σε σειρά τομέων καθημερινής λειτουργίας των χωρών αυτών, όπως είναι η παροχή ρεύματος και τα αποθέματα νερού. Κοινή συνισταμένη από τη διαχείριση όλων αυτών των χωρών είναι πως οι εθνικές δυνατότητες – ακόμη και χωρών με ώριμα και πλήρως ανεπτυγμένα συστήματα διαχείρισης κρίσεων και καταστροφών – έχουν συγκεκριμένα όρια και δυνατότητες.

Οπως είναι λογικό, αυτή η ιδιαιτέρως δύσκολη συνθήκη, η οποία επικρατεί και στη χώρα μας, έχει ανοίξει ξανά τη συζήτηση για την κλιματική κρίση. Πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως οι φυσικές καταστροφές δεν οφείλονται μόνο στην κλιματική κρίση. Κανείς, άλλωστε, σοβαρός επιστήμονας ή πολιτικός δεν έχει υποστηρίξει πως η κλιματική αλλαγή «βάζει φωτιές». Αυτό που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι το γεγονός πως η κλιματική κρίση λειτουργεί, ως καταλύτης που επιταχύνει τη συχνότητα κι εντείνει τη δριμύτητα των φυσικών καταστροφών.

Ας κρατήσουμε, λοιπόν, δύο σημεία. Κανένα κράτος – όσα μέσα κι αν έχει στη διάθεσή του – δεν μπορεί να διαχειριστεί πολλές, και κυρίως παράλληλες, φυσικές καταστροφές. Δεν είναι τυχαίο πως από το 2022, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν τις μέγα πυρκαγιές, ως κρίση, στο πλαίσιο ειδικής στρατηγικής. Η κλιματική κρίση είναι εδώ και θα συνεχίζει να επηρεάζει την ζωή μας και την καθημερινότητά μας.

Αν μεγαλώσουμε την εικόνα, ο προβληματισμός γίνεται εντονότερος. Μπορεί τους τελευταίους μήνες το ενδιαφέρον των διαφοροποιήσεων της ευρωατλαντικής σχέσης να έχει πέσει στα γεωπολιτικά ζητήματα, από τη Γροιλανδία μέχρι την Ουκρανία, κι από το Ιράν μέχρι τη Γάζα, ωστόσο δεν είναι τα μόνα που ΗΠΑ και ΕΕ αποκλίνουν. Η κλιματική κρίση είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο. Η στάση των ΗΠΑ επί της παρούσας διακυβέρνησης Τραμπ έχει οδηγήσει σε βήματα πίσω, καθώς η διαχείριση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής δεν μπορεί παρά να είναι παγκόσμια και να συμπεριλαμβάνει τις ΗΠΑ.

Δεν είναι, όμως, η στάση μιας χώρας – ακόμη κι αν μιλάμε για τις ΗΠΑ – το μεγαλύτερο πρόβλημα. Η υποχώρηση των διεθνών θεσμών έναντι των πολιτικών ισχύος και η κρίση εμπιστοσύνης – αλλά και αποτελεσματικότητας – της παγκόσμιας διακυβέρνησης, στην οποία βασίζεται το κλιματικό θεσμικό περιβάλλον, δυσχεραίνουν την κατάσταση.

Το επόμενο σημείο που πρέπει να αναδειχτεί, καθώς μας αφορά ιδιαιτέρως ως χώρα, είναι η ανάγκη για ενίσχυση των δυνατοτήτων πολιτικής προστασίας και διαχείρισης καταστροφών της ΕΕ, καθώς και το είδος και ο χρόνος της υποστήριξης προς τα κράτη-μέλη. Το σχήμα της Ενωσης Ετοιμότητας είναι σημαντικό, καθώς φιλοδοξεί να φέρει την ΕΕ στην επόμενη φάση, της ανθεκτικότητας έναντι διαφορετικών κρίσεων και καταστροφών, ακόμη και σε συνθήκη πολυκρίσεων, όπως βιώνουμε τα τελευταία χρόνια. Ο μηχανισμός υλοποίησης όμως της Ενωσης Ετοιμότητας, δεν τρέχει στον χρόνο αλλά και στον βαθμό που είναι αναγκαίος, κυρίως για το βραχυπρόθεσμο επίπεδο.

Η λύση, λοιπόν, δεν βρίσκεται στις εθνικές συνταγές. Η κλιματική κρίση δεν θα σταματήσει να μας επηρεάζει, αν την ξορκίζουμε ως «κατασκευή των elites». Ενα κράτος δεν μπορεί να δημιουργήσει έναν γιγαντιαίο μηχανισμό πολιτικής προστασίας, καθώς οι φυσικές καταστροφές δεν είναι η μόνη απειλή που αντιμετωπίζουμε. Η ενίσχυση των ευρωπαϊκών δυνατοτήτων είναι η μόνη απάντηση. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως πρέπει να εγκαταλείψουμε την άμυνα. Ζούμε στην εποχή των ολιστικών συστημάτων και μηχανισμών ασφάλειας και προστασίας. Τα κράτη πρέπει να μετεξελιχθούν σε ολοκληρωμένα συστήματα εθνικής ασφάλειας.

O Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ