Ενας κόσμος απόβλητος

Η «πρόοδος» της ανθρωπότητας θα µπορούσε να µετρηθεί µε τη διαρκή αύξηση του όγκου των αποβλήτων που παράγει. Παρά την έµφαση στην ανακύκλωση, ο όγκος των αποβλήτων όλων των µορφών – απορρίµµατα, λύµατα, βιοµηχανικά απόβλητα – διαρκώς αυξάνεται. Oσο πιο πολύ παράγουµε και όσο ανεβαίνει ο παγκόσµιος πλούτος, τόσο περισσότερα σκουπίδια κατά κεφαλή βλέπουµε.

Γύρω από τη διαχείριση των αποβλήτων διαµορφώνεται ένας ολόκληρος κόσµος: από τις στρατηγικές επιβίωσης των ανθρώπων που ζουν κυριολεκτικά µέσα στις µεγάλες χωµατερές που βρίσκονται κοντά στις µεγαπόλεις του Παγκόσµιου Νότου, έως όλες

Ούτε μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι η μεγαλύτερη περιβαλλοντική κρίση που αντιμετωπίζουμε σήμερα, η βεβαιότητα μιας επικείμενης κλιματικής καταστροφής, αφετηρία έχει ακριβώς τους αέριους ρύπους, από την καύση ορυκτών καυσίμων που ξεκίνησε με τη Βιομηχανική Επανάσταση και συνεχίζεται να κλιμακώνεται σε όγκο, παρά τις αλλεπάλληλες δεσμευτικές υποτίθεται συμφωνίες για το κλίμα, που στην πράξη έχουν καταστεί πλήρως εκτός στόχου, με τη συζήτηση να έχει ήδη διαχειριστεί στους όρους διαχείρισης των επιπτώσεων, όρους εξαιρετικά άνισους ανά τον πλανήτη και που έχουν οδηγήσει ήδη σε απαισιόδοξες εκτιμήσεις για την κλίμακα που θα έχει η αναγκαστική κλιματική μετανάστευση.

Oλα αυτά εξηγούν γιατί μια φράση του Μαρξ από το «Κεφάλαιο» και μια ενότητα που αναφέρεται στην εξάντληση των γαιών, για το «μεταβολικό ρήγμα» που φέρνουν οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες στο περιβάλλον, έχει αναχθεί σε ένα κλειδί για την κατανόηση του τρόπου που ένα ολόκληρο μοντέλο ανάπτυξης, που στηρίζεται στην καπιταλιστική λογική της διαρκώς επεκτεινόμενης συσσώρευσης, διαρκώς επηρεάζει αρνητικά το περιβάλλον, περιορίζει τη βιοποικιλότητα, διαταράσσει οικοσυστήματα και προφανώς οδηγεί στην υπερθέρμανση του πλανήτη από ανθρωπογενείς δραστηριότητες.

Αυτά τα ζητήματα απασχολούν τον Αντώνη Μαυρόπουλο, χημικό μηχανικό, μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΜΠ και έναν από τους πιο αναγνωρισμένους παγκοσμίους ειδικούς στα ζητήματα κυκλικής οικονομίας στο βιβλίο του «Waste Side Stories. Απόβλητοι, Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος, με επίμετρο της αντιπροέδρου του Συμβουλίου ε.τ. και προέδρου του Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας Μαρίας Καραμαζώφ. Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι απλώς ένα λογοπαίγνιο με το μιούζικαλ West Side Story, αλλά και κυριολεκτική αναφορά στο γεγονός ότι το βιβλίο περιλαμβάνει αρκετές αφηγήσεις του συγγραφέα από τις ανά τον κόσμο αναμετρήσεις με όλο αυτό το κοινωνικό, οικονομικό και περιβαλλοντικό σύμπαν των αποβλήτων.

Ο Μαυρόπουλος υπογραμμίζει ότι η ιστορία της διαρκούς αύξησης του όγκου των απορριμμάτων (το 2022 στην ΕΕ παράγονταν 5 τόνοι ετησίως ανά κάτοικο) δεν είναι έναν τεχνικό θέμα, αλλά έχει να κάνει και με συγκεκριμένες επιλογές, ξεκινώντας από όλες τις τεχνικές προγραμματισμένης απαξίωσης, δηλαδή την παραγωγή προϊόντων με ημερομηνία λήξης, ακόμη και εάν θα μπορούσαν να κατασκευαστούν με πολύ μεγαλύτερη διάρκεια.

Oμως, επισημαίνει ότι η αύξηση των απορριμμάτων συνοδεύεται και από την παραγωγή απόβλητων ανθρώπων, ξεκινώντας από το πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους που σήμερα κατοικούν σε φαβέλες, παραγκουπόλεις και φτωχογειτονιές, στοιχείο που κατά τη γνώμη του διαψεύδει τις αισιόδοξες ανακοινώσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας για τη μείωση της απόλυτης φτώχειας παγκοσμίως. Ταυτόχρονα, επισημαίνει πώς οι χώροι ταφής απορριμμάτων και οι χωματερές γίνονται «τα σημεία στα οποία τα συσσωρευμένα απόβλητα του κοινωνικού μεταβολισμού μετατρέπονται σε καινούρια, μόνιμα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος».

Για τον Μαυρόπουλο η έννοια του Ανθρωπόκαινου, που έχει προταθεί για να περιγράψει τη νέα γεωλογική εποχή που σφραγίζεται από την καθοριστική επίδραση των ανθρωπογενών δραστηριοτήτων, είναι αόριστη γιατί δεν περιλαμβάνει τα «έθνη και τις εταιρείες, τους θεσμούς και τα φαντασιακά, τις τεχνολογίες και τις ιδεολογίες που έχουν το τιμόνι». Tο μεταβολικό ρήγμα είναι η διαταραγμένη σχέση ανάμεσα στον κοινωνικό και τον οικουμενικό φυσικό μεταβολισμό, που σε πλανητικό επίπεδο αποτυπώνεται ως υπέρβαση των πλανητικών ορίων, ως αποτέλεσμα των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων που έχουν κυριαρχήσει.

Παρατηρώντας προσεκτικά τις χωματερές και τις πρακτικές που αναπτύσσουν σε αυτές και γύρω από αυτές ιδίως οι ρακοσυλλέκτες που ζουν από αυτές, ο Μαυρόπουλος επισημαίνει ότι μπορεί κανείς να διακρίνει στοιχεία μιας εναλλακτικής, κυκλικής αντίληψης υλικών ορών, δυναμικές συλλογικής αυτοοργάνωσης σε ακραίες συνθήκες και μια «περιοχή αμφισημίας όπου κοινωνία και φύση συνδιαμορφώνονται, ανοίγοντας μονοπάτια για πολιτικές ανακύκλωσης “από τα κάτω” και για αναστοχασμό πάνω στις αξίες της κατανάλωσης». Με αυτόν τον τρόπο υπογραμμίζει ότι η αναζήτηση λύσεων δεν μπορεί να έχει ούτε τη μορφή μιας «επιστροφής στη φύση», ούτε, όμως, είναι η εφικτή και μια απλή απόδραση μέσω της τεχνολογίας. Αυτό που απαιτείται τελικά είναι μια διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού και πειραματισμού.

Αυτό απαιτεί ένα νέο ορισμό της ευημερίας που πρέπει να αντικαταστήσει τη φαντασίωση να γίνουν όλοι «ανώτερη μέση τάξη». Στην καρδιά μιας τέτοιας επανεφεύρεσης του πλούτου πρέπει να βρεθεί η αναγνώριση του χρόνου ως του πιο σπάνιου και πολύτιμού πόρου και η έμφαση στην αφθονία ελεύθερου χρόνου. Μια κοινωνία που θα σταματήσει τη διαρκή διεύρυνση του μεταβολικού ρήγματος δεν μπορεί παρά να φαντάζει ως «επιβράδυνση» σε σχέση με τις σημερινές οικονομίες, όμως ταυτόχρονα θα προσφέρει τη ριζική αφθονία των κοινών αγαθών. Ουσιαστικά, ένας νέος κοινωνικός μεταβολισμός που θα σέβεται τα όρια των βιοφυσικών διεργασιών που κυριαρχούν στον πλανήτη και που θα «θέλει μια ζωή πιο “αργή”, με περισσότερο ελεύθερο χρόνο, λιγότερη εξάρτηση από τεχνολογίες και μηχανές, με κιβωτούς που θα μας σώζουν από την πλημμύρα της εμπορευματοποίησης, με κοινοτικούς δεσμούς αλληλεγγύης και κοινή φροντίδα για όσα μας απασχολούν».