Έχει πρόσημο ο πατριωτισμός;

Αποτελεί ασφαλώς σύμπτωση, αλλά ο ενθουσιασμός των Ελλήνων για την πολύ καλή πορεία της Εθνικής Ελλάδας στο Nations League συμπίπτει με τις δηλώσεις του προπονητή της Εθνικής Γερμανίας Γιούργκεν Κλοπ περί «θετικού πατριωτισμού».

Το ερώτημα που τίθεται κατόπιν αυτού, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, και φυσικά όχι μόνο στον χώρο του ποδοσφαίρου, είναι το εξής: έχει πρόσημο ο πατριωτισμός; Πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στον «καλό πατριωτισμό» (που συνδέει την εθνική υπερηφάνεια με τον κοσμοπολιτισμό και τη συμπερίληψη) και τον «κακό πατριωτισμό» (δηλαδή τον εθνικισμό) ή ο πατριωτισμός είναι ένας, ενιαίος και μοναδικός;

Για την απάντηση σε αυτό το ερώτημα απευθυνθήκαμε στον αναπληρωτή καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου Γιώργο Καραβοκύρη και στον πολλαπλό Ολυμπιονίκη και παγκόσμιο πρωταθλητή Πύρρο Δήμα.

Ο πατριωτισμός δεν είναι μια κλειστή και μονοσήμαντη έννοια. Η αγάπη για την πατρίδα παραπέμπει συνήθως σε μια κοινή πολιτισμική αναφορά και συνείδηση, στη γλώσσα, στην κοινωνική ηθική και στη θρησκεία, στη συλλογική μνήμη.

Σε έναν τόπο συνύπαρξης που συγκινεί και σε μια εθνική, ιστορική ταυτότητα που μας υπερβαίνει. Αυτή, όμως, μπορεί να αποδειχθεί, όπως μας  διδάσκει η τραυματική εμπειρία του περασμένου αιώνα, το πλέον εύφλεκτο υλικό για τον εθνικισμό και τον πιο απάνθρωπο ολοκληρωτισμό, όταν η ταύτιση με την πατρίδα γίνεται μίσος και αποκλεισμός του άλλου. Σε αυτό το επικίνδυνο έδαφος του εθνοπατριωτικού μεγαλείου ριζώνουν, στην εποχή μας, οι δεξιόστροφοι λαϊκισμοί και οι ανελεύθερες δημοκρατίες. Επιστρέφοντας σε μια ρομαντική αντίληψη περί καθαρού έθνους, παραδοσιακής οικογένειας και χρηστών ηθών, η οποία καταλήγει σε μια ρητορική της ασφάλειας απέναντι στην ανοικτή κοινωνία και τις αλλεπάλληλες κρίσεις της.

Υπάρχει, ωστόσο, μας το θυμίζει τολμηρά, από τη συμβολικά ιδιαίτερη θέση του προπονητή της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου της Γερμανίας, ο Γιούργκεν Κλοπ και ο «θετικός» πατριωτισμός, για να μην εκχωρηθεί «η εθνική υπερηφάνεια στους λάθος ανθρώπους».

Αυτός αναγνωρίζει τα σύμβολα και το πολιτισμικό τους φορτίο. Τα διακρίνει, εντούτοις, σαφώς από τις αξίες που δίνουν σχήμα και συνοχή στην πολιτική μας κοινότητα, όπως η πίστη στη δημοκρατία και το κράτος δικαίου, τους θεσμούς και τα δικαιώματα. Ο νέος πατριωτισμός, που αποκαλείται και συνταγματικός στη μεταπολεμική γερμανική θεωρία (βλ. Χάμπερμας), δεν αρνείται τις επιμέρους ταυτότητες, αλλά τις ρυθμίζει και τις φιλτράρει μέσα από τις θεμελιώδεις αρχές μας.

Διαφορετικά, δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη και πρόοδος στις πολύπλοκες κοινωνίες μας. «Θετικός» πατριωτισμός δεν σημαίνει επιθετική πολιτισμική υπεροχή, ούτε παθητική ανοχή σε πρακτικές που προσβάλλουν την ελευθερία, την ισότητα και την αξιοπρέπεια, με δυο λόγια το δημοκρατικό και φιλελεύθερο κεκτημένο. Η συμβίωσή μας στηρίζεται επί της αρχής σε μια πρωταρχική δικαιοπολιτική συναίνεση και σύνθεση.

Ο συνταγματικός πατριωτισμός, των οικουμενικών αξιών και των κανόνων, υπηρετεί τη συμπερίληψη, τη διαφορετικότητα και τον σεβασμό του άλλου. Κυριαρχεί στο πεδίο του ορθού λόγου, αλλά υστερεί σε πάθος και συναίσθημα, καθώς μοιραία εμφανίζεται αφηρημένος και ψυχρός, ιδίως στη συγκυρία της ριζικής αμφισβήτησης και κόπωσης των αντιπροσωπευτικών θεσμών.

Ο υποσχετικός λόγος των αξιών και του δικαίου δύσκολα μπορεί να εμπνεύσει τους πολλούς, όταν αυτοί νιώθουν ότι δεν μπορούν να εκπληρώσουν το σχέδιο της ζωής τους. Οταν επικρατεί μια γενικευμένη κρίση πολιτικής εμπιστοσύνης και η κοινωνία διασπάται σε ποικίλες ταυτότητες και κάθε λογής κοινότητες, η πολιτική θεμελίωση ενός εξωστρεφούς πατριωτισμού και η αξίωση της ατομικής θυσίας για χάρη του γενικού καλού μοιάζει να χάνει τη λαϊκότητά της.

Η επανασύνδεση με αυτήν ίσως είναι η μεγάλη πρόκληση που υπαινίσσεται ο Κλοπ, με αφορμή το ποδόσφαιρο, το κατεξοχήν λαϊκό άθλημα, και την προβολή σε αυτό των ελπίδων και των διαψεύσεων του συλλογικού μας εαυτού.

Ο Γιώργος Καραβοκύρης είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ

Ο πατριωτισμός δεν μπαίνει στο ζύγι, ούτε επιδέχεται ουσιαστικά χαρακτηρισμούς. Αν είναι θετικός ή αρνητικός, εξαρτάται ουσιαστικά από τον άνθρωπο που ενίοτε τον πρεσβεύει. Οποιος «πουλάει» πατριωτισμό συνήθως το κάνει έχοντας κάποιον άλλο σκοπό, που αυτόματα αδυνατίζει την έννοια του ίδιου του πατριωτισμού.

Οπως εύστοχα επεσήμανε, πρόσφατα, και ο τεχνικός της Εθνικής Γερμανίας Γιούργκεν Κλοπ θέλει όλοι όσοι ζουν στη χώρα του, να νιώθουν χαρούμενοι που είτε έχουν γεννηθεί σε αυτήν είτε έχουν μετακομίσει και ζουν και πάλι εκεί.

Δυστυχώς ο πατριωτισμός πολλές φορές έχει γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από πολιτικά και όχι μόνο πρόσωπα, ενώ το να είναι κάποιος και κυρίως να νιώθει πατριώτης είναι ό,τι πιο αγνό και αληθινό, δεν έχει ταμπέλες, δεν έχει άλλες έννοιες πέραν από αυτό που εννοεί η ίδια η λέξη, ο προσδιορισμός της.

Μέσα από τον αθλητισμό, γνωρίζεις από νεαρή ηλικία, το πόσο όμορφο είναι να αγωνίζεσαι για την πατρίδα σου, να εκπροσωπείς τα χρώματά της, την ιδεολογία της, την ιστορία της.

Είναι τιμή και μετατρέπεται και σε δόξα το να μπορείς να πετύχεις μεγάλες νίκες, σημαντικές διακρίσεις για τη χώρα σου και να τις αφιερώνεις στους συμπατριώτες σου. Αυτό όμως αυτόματα δεν σημαίνει ότι σε κάνει περισσότερο πατριώτη από έναν συνάνθρωπό σου στην ίδια χώρα που δεν είναι πρωταθλητής ή δεν αγωνίζεται με τα χρώματα της Ελλάδας.

Η εθνική υπερηφάνεια δεν είναι εργαλείο διεκδίκησης άλλων πραγμάτων και είναι δεδομένο ότι δεν πρέπει να πέσει στα χέρια των λάθος ανθρώπων. Είναι ένα από τα πιο πολύτιμα πράγματα που μπορεί να νιώσει κάποιος, ένα απίστευτο συναίσθημα.

Οπως ξαναλέω, την ώρα που ένας αθλητής ανεβαίνει στο βάθρο είναι κάτι μοναδικό το πώς νιώθει για την πατρίδα του εκείνη τη στιγμή.  Προσωπικά, για παράδειγμα, το χάλκινο μετάλλιο στην Αθήνα το 2004, είχε τεράστιο ειδικό βάρος για μένα και ας είχα πάρει ήδη τρία χρυσά στις προηγούμενες διοργανώσεις.

Το να γνωρίζεις την αποθέωση από τους συμπατριώτες σου, σε κατάμεστες κερκίδες και ας μην έχεις έρθει πρώτος, είναι αξία ανεκτίμητη και αυτό δεν χρειάζεται να έχει τίτλο περί πατριωτισμού, είναι ένα μοναδικό συναίσθημα που σου μένει αξέχαστο για όλη την υπόλοιπη ζωή σου.

Δεν υπάρχει διαγωνισμός για τον καλό πατριωτισμό ή για το ποιος είναι μεγαλύτερος πατριώτης, το θέμα είναι το πώς νιώθει κανείς μέσα του κάνοντας πράγματα για τη χώρα του και προβάλλοντάς την όσο περισσότερο μπορεί ακόμα και με τη συμπεριφορά του σε καθημερινό επίπεδο.

Ο Πύρρος Δήμας είναι πρώην αθλητής της άρσης βαρών, πρωταθλητής και πολλαπλός Ολυμπιονίκης