Δημοκρατία και αλγόριθμοι

Ο καγκελάριος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και πρώην αρχηγός των Τόρις, Ουίλιαμ Χέιγκ, έγραψε πρόσφατα στους «Times» πως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καθίστανται ολοένα και περισσότερο «ασύμβατα με τη δημοκρατία». Ενα από τα ελάχιστα μέτρα που προσιδιάζουν σε πολιτική κληρονομιά του πρώην πρωθυπουργού Στάρμερ είναι η πρόσφατη απόφασή του για την απαγόρευση της χρήσης των social media από ανηλίκους κάτω των 16 ετών. Παράλληλα, χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπως η Ελλάδα, αλλά και της Κοινοπολιτείας, με πρώτη την Αυστραλία, έχουν προχωρήσει σε ανάλογες νομοθετικές ρυθμίσεις.

Την περασμένη εβδομάδα, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε την πρόθεσή της για πανευρωπαϊκή απαγόρευση πρόσβασης σε ανηλίκους κάτω των 13 ετών, σε μία προσπάθεια να τους προστατεύσει από «αρπακτικούς αλγορίθμους». Αυτές οι πολιτικές είναι φυσικά δημοφιλείς στη συντριπτική πλειονότητα των γονέων (στη Βρετανία 9 στους 10 υποστηρίζουν την απαγόρευση). Ομως δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τις μεγάλες πλατφόρμες, όπως το X (πρώην Twitter), το YouTube, το Instagram, το TikTok, οι οποίες αναμένεται να χάσουν εκατομμύρια χρήστες (άρα και πελάτες και έσοδα).

Οι αποφάσεις αυτές έχουν προκαλέσει και πολιτικές αντιδράσεις με εκείνους που προέρχονται κυρίως από τον δεξιό χώρο να μιλούν για απαγόρευση της ελεύθερης έκφρασης και προσπάθεια χειραγώγησης της ροής των πληροφοριών. Την ίδια στιγμή, φιλελεύθερες φωνές στον αγγλόφωνο κόσμο κάνουν λόγο για ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό παράλληλο – mutatis mutandis – μεταξύ των αρχών του 20ού αιώνα και σήμερα. Οπως οι μεταρρυθμιστές αμερικανοί πρόεδροι Θίοντορ Ρούσβελτ (1901-1909) και Ουίλιαμ Ταφτ (1909-1913) κατόρθωσαν να ρυθμίσουν την αγορά και να περιορίσουν την επιρροή των ισχυρών βαρόνων της βιομηχανίας (Τζ.Π. Μόργκαν, Βάντερμπιλτ, Ρόκφελερ), έτσι και σήμερα οι πολιτικές ηγεσίες καλούνται να πράξουν το ίδιο απέναντι στους ιδιοκτήτες των κολοσσών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Αν μπορεί να βρεθεί κοινός τόπος για την απαγόρευση στους ανηλίκους (και τούτο φαίνεται ολοένα και πιο πιθανό), τι μπορεί να ειπωθεί για τη γενικότερη παρατήρηση του Χέιγκ περί δημοκρατίας;

Η συνεισφορά πλατφορμών όπως το twitter ως νέας εκκλησίας του δήμου στη σύγχρονη εποχή είναι καταγεγραμμένη. Ταυτόχρονα όμως λαϊκιστικά μορφώματα στα αριστερά και στα δεξιά του πολιτικού φάσματος έχουν επανειλημμένα χρησιμοποιήσει τον ψηφιακό χώρο για την προώθηση των ιδεών τους, γεγονός που δεν θα ήταν δυνατό στην εποχή των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης. Αλλωστε, οι «ψηφιακοί» βαρόνοι, ο Μασκ, ο Ζάκερμπεργκ και άλλοι, προσπαθούν να ασκήσουν πολιτική επιρροή μέσω των πλατφορμών τους, ακόμη και αν διαβεβαιώνουν τους πολιτικούς πως οι αλγόριθμοί τους είναι επιστημονικά ασφαλείς και ιδεολογικά ουδέτεροι.

Το ερώτημα είναι αν έχουμε καλύτερους πολιτικούς και ασφαλέστερες, οικονομικά πιο ανεπτυγμένες κοινωνίες χάρη στα ψηφιακά Μέσα. Ή αν οι πολιτικοί μας πάσχουν από διάσπαση προσοχής, δίνουν έμφαση μόνο στην εικόνα, ενώ ο πολιτικός διάλογος είναι πιο διχαστικός από ποτέ, ακριβώς διότι έτσι τροφοδοτούνται οι αλγόριθμοι.  Η πολιτική παρακμή της Δύσης φαίνεται να συμπίπτει με την ευρεία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Συχνά βέβαια δύο πράγματα, αν και prima facie αντιφατικά, δύναται να ισχύουν ταυτόχρονα.

Σ’ όλα αυτά προστίθεται και η διάσταση της εθνικής ασφάλειας. Για παράδειγμα, στις πρόσφατες αυτοδιοικητικές εκλογές της Σκωτίας, ιρανικά bots στο X προσπαθούσαν να επηρεάσουν το εκλογικό αποτέλεσμα, ενώ η Ρωσία και άλλες χώρες έχουν κατηγορηθεί για παρόμοιες προσπάθειες ανάμειξης στα εσωτερικά των ευρωπαϊκών χωρών μέσω των διαφόρων ψηφιακών πλατφορμών.

Ολα αυτά δεν σημαίνουν πως η Δύση πρέπει να μιμηθεί το διαδικτυακό «τείχος» της Κίνας ή τις πολιτικές της Ρωσίας. Οι δυτικές κοινωνίες πρέπει να παραμείνουν ανοικτές και πλουραλιστικές. Ταυτόχρονα, όμως, ίσως πρέπει να χαρτογραφηθούν κάποια νέα όρια, ώστε να εμποδίσουμε μελλοντικές παρεκτροπές εκ μέρους εκείνων που δεν πιστεύουν στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Αλλωστε, ελεύθερη έκφραση και υποχρεώσεις συνυπάρχουν, απέναντι στον εαυτό μας και στους γύρω μας.

Ο Ιωάννης Χουντής ντε Φάμπρι είναι ιστορικός των ιδεών, συγγραφέας και σύμβουλος στη Βουλή των Λόρδων