Δεν θα σε ξεχάσουν ποτέ

Πάνε σχεδόν πενήντα χρόνια από τότε που πέθανε ο πατέρας μου. Ασφαλώς τον θυμάμαι, φυσιογνωμικά. Να και τώρα που γράφω είναι ακριβώς απέναντί μου, ντυμένος γαμπρός σε ασπρόμαυρη φωτογραφία από τη δεκαετία του ’50. Και αν τον πετύχαινα στον δρόμο θα τον αναγνώριζα. Θα έβλεπα έναν τύπο που μου μοιάζει. Ισως και μια φωτογραφία του γιου μου από το μέλλον: φαλακρός και γεμάτος ρυτίδες. Spooky.

Ομως δεν είμαι σίγουρος για τη χροιά της φωνής του. Προσπαθώ να την ανακαλέσω αλλά και πάλι δεν ξέρω αν αυτό που ακούγεται μέσα στο κεφάλι μου αντιστοιχεί στον πραγματικό τόνο. Ας είναι. Από την άλλη, η μητέρα μου, που έφυγε πριν από το γύρισμα του αιώνα, πρόλαβε και στοίχειωσε μέσα σε κάτι κασέτες Hi8 τις οποίες μετέτρεψα σε DVD και εν συνεχεία σε καθαρά ψηφιακά αρχεία. Δεν είμαι και τόσο βέβαιος για το αν η μαμά πήγε στον ουρανό, αλλά σίγουρα βρίσκεται στο cloud.

Εκεί που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, θα βρεθούμε όλοι. Για αυτό και τώρα που το θερινό ηλιοστάσιο ανοίγει ένα μεγάλο φωτεινό καλοκαίρι είπα να σας δώσω ένα αισιόδοξο μήνυμα. Θα είμαστε η πρώτη γενιά νεκρών που, σε σχέση με όλες τις προηγούμενες, έχει κάνει την καλύτερη συμφωνία με τη μνήμη, δηλαδή το μοναδικό διαθέσιμο υποκατάστατο της αθανασίας. Και σπεύδω να εξηγηθώ· θα είμαστε οι πρώτοι φευγάτοι από τη ζωή που δεν θα εξαφανιστούν εύκολα.

Οι προηγούμενοι κληροδοτούσαν μερικές φωτογραφίες και ιστορίες που ξεθώριαζαν από γενιά σε γενιά. Κι αν πάμε στους πιο παλιούς, θα δούμε ότι οι δύσμοιροι δεν άφησαν τίποτα· μόνο το όνομά τους σε ξεφτισμένα τετράδια ληξιαρχείων – αν υπήρχαν. Και οι πιο θαυμαστοί από δαύτους, πήραν μία ταφόπλακα, σαν σημαδούρα στη μεγάλη θάλασσα της λήθης. Εμείς θα αφήσουμε φωνές, βίντεο, μηνύματα, χιλιάδες εικόνες και αμέτρητα ψηφιακά ίχνη. Αυτό αλλάζει τη σχέση μας με τον θάνατο.

Και δεν ξέρω αν είναι για καλό. Παλιά ο πόνος της απώλειας μαλάκωνε, καθώς οι εικόνες ξεθώριαζαν. Η μνήμη λειτουργούσε σαν φίλτρο· διακρατούσε την ουσία και άφηνε τις λεπτομέρειες να φύγουν. Η λήθη δεν είναι αντίπαλος του πένθους. Είναι μέρος της θεραπείας. Σήμερα ο νεκρός μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά στην οθόνη σου. Μία πλατφόρμα σού υπενθυμίζει εκείνη τη φωτογραφία, πριν από δέκα χρόνια. Ενα προφίλ συνεχίζει να υπάρχει. Ενα μήνυμα παραμένει αποθηκευμένο. Μία φωνή μπορεί να ξανακουστεί με το πάτημα ενός κουμπιού.

Ο μακαρίτης είναι φυλακισμένος, σαν τζίνι στο κινητό σου. Πατάς ένα play και ζωντανεύει. Και τώρα με την τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χορεύει κλακέτες. Να πάρεις τη φωνή του και να τη δώσεις σε ένα avatar που έχει και τη μορφή του – υπάρχουν εταιρείες που το πουλάνε. «Δεν φτιάχνουμε φαντάσματα, δημιουργούμε παρουσία», ισχυρίζεται η Clevr AI. Aγοράζεις κλώνο φωνής με ένα εικοσάρικο.

Με ένα πενηντάρικο έχεις φωτογραφία που μιλάει με τη φωνή του νεκρού. Η αυστραλιανή εταιρεία Afterlife AI χρεώνει 14 δολάρια τον μήνα για τη διατήρηση της ψηφιακής προσωπικότητας. Μέχρι τώρα η μνήμη ήταν παθητική. Κοίταζες μια φωτογραφία του πατέρα σου. Μονολογούσες, του έλεγες κάτι με λέξεις να χάνονται στον αέρα. Τώρα σου απαντάει· κάνεις κουβέντα μαζί του. Θα πεινάσουν τα μέντιουμ.

Διαβάζω κάτι έρευνες που λένε ότι αυτά τα συστήματα μπορεί να μπερδέψουν τη μνήμη με τη μυθοπλασία. Να παρατείνουν το πένθος, αντί να το απαλύνουν. Δεν ξέρουμε ακόμα τι σημαίνει αυτό για την ψυχολογία μας· είμαστε η πρώτη γενιά που το βιώνει.

Η πρώτη γενιά που θα θάψει τους δικούς της ανθρώπους, χωρίς να τους χάσει ποτέ ολοκληρωτικά. Οι αρχαίοι φοβούνταν ότι μετά τον θάνατο θα τους καταπιεί η λήθη. Εμείς ίσως βρεθούμε μπροστά σε έναν διαφορετικό φόβο· να μη μας καταπιεί ποτέ. Να τριγυρίζουμε σαν ψηφιακά φαντάσματα στους servers της Οικουμένης. Δεν θα μας ξεχάσουν ποτέ, κουφάλα νεκροθάφτη.