Αστή ρεμπέτισσα

Θα μου επιτρέψετε σήμερα να αναφερθώ στην πρωτεύουσα της ιδιαίτερης πατρίδας μου, την Ερμούπολη της Σύρου (ή «της Σύρας», όπως τη λέμε οι ντόπιοι). Διότι φέτος έχει «γενέθλια», συμπληρώνει τα 200 της χρόνια· κι οι Συριανοί το γιορτάζουν. Τις ημέρες του Πάσχα που βρέθηκα στο νησί, διαπίστωσα ότι πολλά μαγαζιά (ζαχαροπλαστεία, καταστήματα τροφίμων, αρτοποιεία, λουκουματζίδικα, φαρμακεία) έχουν αντικαταστήσει στις σακούλες και στα κουτιά συσκευασίας το εμπορικό τους σήμα με την επίσημη αφίσα του δήμου για την επέτειο. Με το δεύτερο

μηδενικό στο «200 χρόνια Ερμούπολη» να παραπέμπει γραφιστικά στο φτερωτό σανδάλι του Ερμή, αφού η «μικρή μας πόλη» έχει ταυτιστεί με την ανάπτυξη του εμπορίου. Η Ερμούπολη, όμως, δεν είναι μόνο αυτό. Ούτε η Σύρος είναι μόνο η «αρχόντισσα των Κυκλάδων», όπως έχει επικρατήσει να την αναφέρουν στα ταξιδιωτικά αφιερώματα.

Είναι ιδιόμορφο κυκλαδονήσι η Σύρος· καμιά σχέση με τα υπόλοιπα. Ως βέρα Κυκλαδίτισσα, θεωρώ ότι σε αυτή τη «θαλασσινή γειτονιά» υπάρχουν νησιά – νησιά (π.χ. Μύκονος, Αμοργός), νησιά – βουνά (π.χ. Πάρος, Νάξος) και η Σύρος που είναι νησί – λιμάνι – πόλη, με όσα συνεπάγεται αυτός ο συνδυασμός ως προς τη διαμόρφωση της κουλτούρας των κατοίκων της. Η αστική παράδοση και οι κώδικες του λιμανιού πηγαίνουν εδώ χέρι χέρι. Θέατρο στα πρότυπα της Σκάλας του Μιλάνου που έχει φιλοξενήσει σπουδαίες παραστάσεις ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα και, συγχρόνως, οργανωμένη πορνεία που κατέγραψε ο Θωμάς Δρίκος στο βιβλίο του «Η πορνεία στην Ερμούπολη τον 19ο αιώνα». Χοροεσπερίδες και πολυέλαιοι, αλλά και η πρώτη εργατική απεργία το 1879. Μεγαλέμποροι και πλοιοκτήτες, αλλά και οι μικροκοινωνίες του λιμανιού όπου πρωτοσεργιάνισε ο Μάρκος Βαμβακάρης. Μια αστή ρεμπέτισσα, αυτή είναι η Ερμούπολη κι ολόκληρη η Σύρος. Αλλωστε, σε ένα τόσο δα νησάκι (δεν υπάρχει διαδρομή με αυτοκίνητο μεγαλύτερη από μισή ώρα), η πρωτεύουσα δίνει τον τόνο.

Ως μη χαρακτηριστικό κυκλαδονήσι, η Σύρος άργησε σχετικά να ανέβει στο τρένο της τουριστικής ανάπτυξης. Ούτε καν πανηγύρια γίνονταν πριν από λίγες δεκαετίες· τα τελευταία χρόνια «φύτρωσαν» κάποια προς τέρψη των τουριστών. Εξάλλου, το σπουδαιότερο αξιοθέατο του νησιού, η καλύτερη «παραλία» του, είναι η Ερμούπολη, μια πόλη που ακόμη και σήμερα, οπότε κατακλύζεται από επισκέπτες, μοιάζει με σκηνογραφία. Γι’ αυτό έχει γίνει εδώ και χρόνια το σκηνικό τηλεοπτικών παραγωγών, από τα σόου της Ρούλας Κορομηλά στο Mega και την «Αίθουσα του θρόνου» πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια έως τη φετινή «Μεγάλη χίμαιρα». Και στο σημείο αυτό, ας που επιτραπεί μία επισήμανση. Η κοσμοπολίτικη Ερμούπολη που περιγράφει – προφανώς για λόγους ποιητικής αδείας – ο Μ. Καραγάτσης είναι του 19ου αιώνα, όχι της δεκαετίας του 1930. Τότε είχε παρακμάσει· τα περισσότερα μεγάλα εργοστάσια είχαν κλείσει, οι ταρσανάδες υπολειτουργούσαν. Φτωχομάνα ήταν. Ενώ στην Κατοχή, λόγω κάποιου γραφειοκρατικού θέματος που δεν επέτρεπε ούτε τη στοιχειώδη διανομή τροφίμων, είχε, σε σχέση με τον πληθυσμό της, τους περισσότερους θανάτους από ασιτία.

Η γέννηση μιας πόλης

Στην Ελληνική Επανάσταση και λόγω του ότι οι περισσότεροι κάτοικοί της ήταν καθολικοί, η Σύρος τελούσε υπό γαλλική προστασία. Ετσι, κάτοικοι νησιών που είχαν υποστεί την τουρκική βαρβαρότητα, όπως η Χίος, η Κάσος, τα Ψαρά (υπάρχει ακόμη συνοικία Ψαριανά), κατέφυγαν εδώ και άρχισαν να χτίζουν τη σημερινή Ερμούπολη. Αυτοί έχτισαν και τη Μεταμόρφωση που είναι σήμερα η Ορθόδοξη Μητρόπολη. Στο προαύλιο αυτής της εκκλησίας, στις 26 Ιουνίου 1826, η πόλη «βαφτίστηκε» επισήμως, ύστερα από πρόταση του Χιώτη Λουκά Ράλλη να της δοθεί το όνομα του αρχαίου θεού του εμπορίου.

Πολλές προσωπικότητες γεννήθηκαν, έζησαν, αγάπησαν την Ερμούπολη· και της αφιερώθηκαν, όπως ο Μάνος Ελευθερίου, στη μνήμη του οποίου δεν θα μπορούσε να μην είναι αφιερωμένο αυτό το κείμενο. Αλλωστε, με τον τρόπο που είχε ο ποιητής «να ανοίγει πηγάδια με το νυστέρι» (όπως ανέφερε ο Θανάσης Νιάρχος πριν από λίγες εβδομάδες στα «ΝΕΑ») έγραψε γι’ αυτή την πόλη ένα από τα ωραιότερά του ποιήματα που τελειώνει με τον στίχο «Πικρά νησιά κοχύλια της ψυχής, αισθήματα που ζουν μες στη φορμόλη, μια πιστολιά στην άκρη της ζωής, γράμμα στερνό που αρχίζει: Εν Ερμουπόλει…».