Απορίες του αστάθμητου

Ο θάνατος του Λουί Αλτουσέρ τον Οκτώβριο του 1990 ήρθε έπειτα από 10 χρόνια αναγκαστικής σιωπής. Τον Οκτώβριο του 1980 είχε δολοφονήσει τη σύζυγό του, Ελέν Λεγκοσιέν, μια γυναικοκτονία για την οποία δεν καταδικάστηκε, αφού του αναγνωρίστηκε ψυχιατρικό ακαταλόγιστο, όμως οδήγησε σε μακρές περιόδους ψυχιατρικού εγκλεισμού, εναλλασσόμενες με περιόδους επιστροφής στο σπίτι, όμως χωρίς δημόσια παρουσία. Μετά τον θάνατό του, άρχισαν να δημοσιεύονται τα ανέκδοτα χειρόγραφά του.

Αρκετά από αυτά ήταν γραμμένα πριν από το 1980, ορισμένα σχεδόν έτοιμα προς δημοσίευση όπως το «Για την αναπαραγωγή»

του 1969 ή το «Ο Μακιαβέλλι και εμείς» της δεκαετίας του 1970. Αλλα ήταν γραμμένα μετά το 1980, στις περιόδους όπου μπορούσε να γράψει. Κάποια δημοσιεύτηκαν σχετικά σύντομα, όπως η αυτοβιογραφία του, «Το μέλλον διαρκεί πολύ» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πολίτης) ή το «Υπόγειο ρεύμα του υλισμού της συνάντησης» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εκτός Γραμμής), όμως άλλα παρέμεναν αδημοσίευτα.

Αυτό το κενό έρχεται να καλύψει η έκδοση «Sur le matérialisme. “Thèses de Juin” et autres textes (1980-1986)» (Για τον υλισμό. «Θέσεις του Ιούνη» και άλλα κείμενα [1980-1986]), που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις PUF, με πρόλογο του Αντρέα Καβατσίνι και επίμετρο του Ετιέν Μπαλιμπάρ, μια έκδοση που σύμφωνα με τους γάλλους επιμελητές ολοκληρώνει τις μεταθανάτιες εκδόσεις κειμένων του Αλτουσέρ.

Τα κείμενα του 1980 είναι πριν από τη δολοφονία της Ελέν και περιλαμβάνουν μια συνέντευξη του Αλτουσέρ στην ιταλική τηλεόραση RAI τον Απρίλιο του 1980 και μια σημείωσή του με αφορμή το ταξίδι του στην Ελλάδα περίπου στην ίδια περίοδο. Η συνέντευξη, που συμπίπτει με άλλες παρεμβάσεις του στην Ιταλία την ίδια περίοδο, περιλαμβάνει αναφορές στο πώς ο κομμουνισμός είναι ένας κοινωνικός αναρχισμός, στο ότι δεν υπάρχει μαρξιστική φιλοσοφία, αλλά και στο πώς υπάρχουν ήδη νησίδες κομμουνισμού. Αντίστοιχα, το μικρό κείμενο με αφορμή το ταξίδι στην Ελλάδα υπογραμμίζει ότι ο κομμουνισμός υπάρχει παντού όπου απουσιάζουν οι εμπορευματικές σχέσεις, όπου δεν υπάρχει πολιτική κυριαρχία, όπου οι άνθρωποι φτιάχνουν «νησίδες φιλίας».

Η δυναμική της Ευρώπης

Τα κείμενα μετά το 1980 περιλαμβάνουν καταρχάς αποσπάσματα από το μεγάλο «Βιβλίο χωρίς τίτλο», ένα χειρόγραφο του 1982, από όπου προερχόταν και το απόσπασμα «Το υπόγειο ρεύμα του υλισμού της συνάντησης». Τα αποσπάσματα που περιλαμβάνονται εδώ δεν αφορούν τόσο τον υλισμό του αστάθμητου, που ήταν η χαρακτηριστική «οντολογική» μετατόπιση του ύστερου Αλτουσέρ, όσο το πώς έβλεπε το κομμουνιστικό κίνημα και τη μαρξιστική σκέψη. Ο Αλτουσέρ θεωρεί ότι ο κόσμος όπως διαμορφώθηκε στη Γιάλτα περνάει κρίση και ότι η περιοχή με τη μεγαλύτερη δυναμική είναι η Ευρώπη. Παρότι απαξιωτικός για τα επίσημα κομμουνιστικά κόμματα, την ίδια στιγμή εμφανίζεται ιδιαίτερα αισιόδοξος για τη δυναμική των κοινωνικών κινημάτων.

Στο απόσπασμα «Για τη μαρξιστική σκέψη», που σε μια άλλη παραλλαγή είχε δημοσιευτεί το 1993 (και μεταφραστεί από τον Αγγελο Ελεφάντη στο περιοδικό «Πολίτης» το 1994), ο Αλτουσέρ θεωρεί ότι στη συνεργασία ανάμεσα στους Μαρξ και Ενγκελς υπήρξαν δύο νήματα, ένα πιο «διαλεκτικό» που έβλεπε την πάλη των τάξεων υπό το πρίσμα μιας εγελιανής «εργασίας του αρνητικού», και ένα στραμμένο προς την πρακτική, την εμπειρία και την οπτική των ανθρώπων που υφίστανται την καπιταλιστική εκμετάλλευση και αντιστέκονται σε αυτή, όπως εκπροσωπούνται από τη Μαίρη, την ιρλανδή εργάτρια σύντροφο του Ενγκελς που του έμαθε την «κατάσταση της εργατικής τάξης».

Στην προσπάθειά του να μιλήσει για τον κομμουνισμό όχι ως ιδεώδες αλλά ως αστάθμητη δυναμική που επανεμφανίζεται διαρκώς στις συλλογικές πρακτικές, ο Αλτουσέρ επιστρέφει στον καθολικισμό – άλλωστε πρωτοπολιτικοποιήθηκε στο καθολικό κίνημα, ενώ στη συνέντευξη στη RAI δηλώνει ότι «έγινα κομμουνιστής επειδή ήμουν καθολικός, δεν αλλαξοπίστησα» – και τη συλλογικότητα που προσέφερε. Οι σημειώσεις του Αλτουσέρ από τις συναντήσεις του με τον θεολόγο Στανισλάς Μπρετόν, δείχνουν το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του για τη λατινοαμερικανική Θεολογία της Απελευθέρωσης, τη σχέση θεολογίας και φιλοσοφίας, και τη δυνατότητα μιας υλιστικής θεολογίας.

Σύγκληση για την Απελευθέρωση

Οι «Θέσεις του Ιούνη», κείμενο γραμμένο το 1986 όταν ο Αλτουσέρ πίστευε ότι θα μπορούσε να έχει ξανά δημόσια παρουσία, έχει τη μορφή ενός μανιφέστου, με τον «υλισμό του αστάθμητου» να παρουσιάζεται μέσω μιας πολιτικής ανάλυσης που δίνει έμφαση στην απουσία ενός κέντρου στον κόσμο και την πολυκεντρικότητα, αλλά και στην ανάδυση συλλογικών δυναμικών προς τη χειραφέτηση σε όλα τα επίπεδα, προτείνοντας μάλιστα μια «Διεθνή Σύγκληση για την Απελευθέρωση», που την οραματίζεται χωρίς εξουσία απόφασης ή προσανατολισμού, περισσότερο ως ένα σημείο συνάντησης και «μια τράπεζα πληροφοριών για την κατάσταση της πάλης των τάξεων σε όλες τις χώρες του κόσμου».

Κείμενα επικαθορισμένα από τη συνθήκη της συγγραφής τους, δεν παύουν να αποτυπώνουν τη σαγήνη της σκέψης του ύστερου Αλτουσέρ, με όλη την εικονογραφία και ποιητική οντολογία του αστάθμητου, μαζί με την πολύ σαφέστερη επίγνωση της κρίσης του ιστορικού κομμουνιστικού κινήματος, αλλά και μια επίμονη αισιοδοξία ότι τα πραγματικά κινήματα και οι αντιστάσεις των ανθρώπων όχι μόνο είναι πολύ πιο ισχυρά από όσο νομίζουμε αλλά και αποτελούν ήδη από μόνα τους νησίδες κομμουνισμού και ελευθερίας. Με ανοιχτό βέβαια το ερώτημα γιατί δεν μπορούσε να δει και τις αντίρροπες τάσεις της εξατομίκευσης ή της έλξης από εθνικιστικά, ρατσιστικά και ακροδεξιά κινήματα.

Το υστερόγραφο του Ετιέν Μπαλιμπάρ, ελεγειακό και στοχαστικό, έχει την ιδιαίτερη αξία ότι αποδίδει και όλη τη σημασία και τιμή που οφείλεται στην Ελέν Λεγκοσιέν. Οχι μόνο ως το θύμα μιας γυναικτοκτονίας (γιατί αυτό ήταν, ανεξαρτήτως της ποινικής μεταχείρισης του ίδιου του Αλτουσέρ), αλλά και γιατί στο μεγαλύτερο μέρος των σπουδών γύρω από τον Αλτουσέρ υποτιμήθηκε και υποτιμάται η σημασία που είχε η δική της έρευνα και  συμβολή στην κοινωνιολογία και ο τρόπος που υπήρξε αναντικατάστατο σημείο αναφοράς και έμπνευσης του ίδιου του Αλτουσέρ.