Από τον Eβρο στη Θέουτα

Η διαχείριση της παγκόσμιας πρόκλησης της μετανάστευσης είναι ένα από τα απαιτητικότερα ζητήματα πολιτικής τόσο για τα κράτη, όσο και για τους διεθνείς και περιφερειακούς οργανισμούς. Προφανώς η ΕΕ δεν θα μπορούσε να εξαιρείται από αυτή τη συνθήκη. Αντίθετα, είναι ίσως ο θεσμός εκείνος που καλείται να ισορροπήσει τις διαφορετικές θέσεις των κρατών-μελών της, οι οποίες προκύπτουν από τον ανάλογο βαθμό πίεσης που δέχεται καθένα από αυτά, σε μια συνεκτική και εφαρμόσιμη πολιτική.

Η συζήτηση για την αποτελεσματικότητα ή μη της διαχείρισης του Μεταναστευτικού από την ΕΕ είναι μεγάλη, δύσκολη

Η ΕΕ έχει εδώ και περίπου δύο δεκαετίες εξωτερικεύσει τη διαχείριση του Μεταναστευτικού. Βασίζεται δηλαδή σε σημαντικό βαθμό στη συνεργασία με τρίτες χώρες. Λιβύη, Τουρκία, Μαρόκο, Αίγυπτος στο μέτωπο της Μεσογείου, αλλά και μια σειρά άλλων χωρών σε διαφορετικά γεωγραφικά υποσυστήματα. Αυτή η απόφαση δημιουργεί μια σημαντική εξάρτηση, την οποία μπορεί να εκμεταλλευτεί ή να εργαλειοποιήσει μια από αυτές τις χώρες. Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις, όπως η απόφαση της επέμβασης για την ανατροπή του καθεστώτος Καντάφι, η οποία αποδόμησε στην πράξη τη διαχείριση της κεντρικής οδού της Μεσογείου σε συνεργασία με τη Λιβύη.

Διαχρονικά, ο πρώτος εξωτερικός παράγοντας που εργαλειοποίησε το Μεταναστευτικό ήταν τα δίκτυα του οργανωμένου εγκλήματος. Στην πορεία, είδαμε και ισλαμιστικές τρομοκρατικές οργανώσεις, κυρίως το ISIS, να εργαλειοποιούν μεταναστευτικούς πληθυσμούς για να μπορέσουν τρομοκράτες να περάσουν στις ευρωπαϊκές χώρες. Η συνθήκη όμως που μετέβαλε ριζικά την κατάσταση και οδήγησε σε σταδιακή αλλαγή πολιτικής της ΕΕ ήταν η εκμετάλλευση από τρίτες χώρες στο πλαίσιο γεωπολιτικού εξαναγκασμού και υβριδικών επιχειρήσεων.

Η πρώτη περίπτωση που αποτελεί πλέον και το σημείο αναφοράς ήταν η κρίση στον Εβρο το 2020. Το 2021 ακολούθησαν αντίστοιχες επιχειρήσεις, όχι όμως της ίδιας έντασης, από τη Ρωσία μέσω Λευκορωσίας, στη Λιθουανία, στην Πολωνία και στη Λετονία. Την εργαλειοποίηση έχει επιλέξει για να ασκήσει πίεση και η Λιβύη.

Η ΕΕ διέγνωσε το πρόβλημα και την απειλή από την περίοδο της κρίσης στον Εβρο και προώθησε τη σταδιακή ενίσχυση της προστασίας των συνόρων ως κύριο πυλώνα της μεταναστευτικής πολιτικής. Αυτή είναι μια σημαντική διαφοροποίηση καθώς η Ενωση ήταν για χρόνια εξαιρετικά επιφυλακτική για τις επιπτώσεις ασφάλειας του Μεταναστευτικού. Η προσέγγισή της άλλαξε μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 2015, για την υλοποίηση των οποίων εργαλειοποιήθηκαν μεταναστευτικοί πληθυσμοί, και τελικά από την υβριδική επιχείρηση στον Εβρο το 2020. Είναι χαρακτηριστικό πως στη στρατηγική εσωτερικής ασφάλειας που εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2025 η εργαλειοποίηση του Μεταναστευτικού συνδέεται ευθέως με τις υβριδικές απειλές και το κείμενο χρησιμοποιεί τον όρο «οπλοποίηση» (weaponisation). Σημείο καμπής γιατί ο θεσμικός λόγος της ΕΕ είναι ιδιαιτέρως ενδεικτικός των πολιτικών προσεγγίσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να εντάξουμε και την κρίση στη Θέουτα.

Ωστόσο, δεν αρκεί η διάγνωση του προβλήματος. Η επίλυσή του είναι μια δυσκολότερη διαδικασία, καθώς, εκτός από την περίπτωση της Ρωσίας, η ΕΕ δεν θέλει να διαρρήξει τις σχέσεις της με τις τρίτες χώρες που κατά περιόδους εργαλειοποιούν το Μεταναστευτικό και εξακολουθεί να βασίζει την εξωτερική διαχείρισή του σε αυτές. Μια συνθήκη που της δημιουργεί εξάρτηση και έχει επιπτώσεις στη στρατηγική της αυτονομία. Χρειάζεται λοιπόν μια νέα προσέγγιση η οποία να ενσωματωθεί σε όλα τα εργαλεία πολιτικής της. Αλλά και να ισορροπεί την ασφάλεια των συνόρων με την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών, χωρίς αυτό να οδηγήσει σε συνολική στοχοποίηση των μεταναστευτικών κινήσεων.

Δύσκολες ισορροπίες και αποφάσεις με πολλές ευρωπαϊκές χώρες να μπαίνουν σε τελική φάση εκλογικών διαδικασιών.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ