Αντίο Περσέπολη

Η Μαριάν Σατραπί ήταν μια πολύ όμορφη γυναίκα. Μαύρα μάτια, μαύρα μαλλιά. Κάπνιζε πολύ. Είχε σεκλέτια. Ηταν ευαίσθητη και σαν εύθραυστη. Τα χαρακτηριστικά της αυτά, η γυναικεία ομορφιά, η συγκίνησή της, η ευαισθησία της καταγράφηκαν από την ίδια στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Περσέπολις» (στα ελληνικά, εκδ. Οξύ). Ενα βιβλίο κόμικς.

Το βιβλίο αρχίζει με μια σκηνή από πέντε καρέ. Στο πρώτο καρέ είναι η ίδια, το 1980, όταν ήταν μικρό κορίτσι 10 χρονών. Φοράει μαύρο πέπλο, μαντίλα. Στο δεύτερο καρέ είναι κι άλλα κοριτσάκια, με την ίδια αμφίεση, θα μπορούσε να είναι η ίδια τέσσερις φορές –

αλλά είναι τέσσερα κορίτσια που πίσω από την αμφίεση δεν έχουν χαρακτηριστικά, κι ας έχουν διαφορετικά ονόματα, ας ονομάζονται Γκόλναζ, Μαχσίντ, Μαρίν, Μίννα. Στο τρίτο καρέ εικονίζονται διαδηλωτές σε μαύρο φόντο να διαμαρτύρονται κατά του αυταρχικού σάχη. Υστερα είναι η άφιξη στο σχολείο το 1980, όταν στα κορίτσια δίνεται η υποχρεωτική μαντίλα. Και στο πέμπτο καρέ, εικονίζονται τα κορίτσια στο σχολείο να παίζουν με τις μαντίλες τους. Ωσπου, στην επόμενη σελίδα, μαθαίνει ότι η μαντίλα είναι υποχρεωτική – και σιγά σιγά γνωρίζει τι σημαίνει ισλαμιστικός αυταρχισμός.

Αθωότητα δεν υπάρχει. Το δεύτερο καρέ από την «Περσέπολη» της Μαριάν Σατραπί (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ)

Με τη γλώσσα των κόμικς, ή καλύτερα με το ιδίωμα του ασπρόμαυρου κόμικς «Μάους» που επινόησε ο Αρτ Σπίγκελμαν για να μιλήσει για το Ολοκαύτωμα (όχι όμως με ζωόμορφους ήρωες, αλλά με ανθρώπους), η Σατραπί διηγήθηκε την προσωπική της ιστορία, από το 1979-1980, τα χρόνια της Ισλαμικής Επανάστασης, μέχρι το 1994, όταν οριστικά εγκαθίσταται στη Γαλλία. Στο μεταξύ, αφηγείται τα πάντα. Την είσοδο της Επανάστασης στη ζωή και τη μετατροπή της κοινωνίας σε ένα κράτος με υποχρεωτικούς ισλαμικούς κανόνες· τις διώξεις των κομμουνιστών που, όπως οι γονείς της, είχαν αγωνιστεί για την ανατροπή του σάχη· τη διαρκή δική της πολιτιστική επανάσταση, όταν συνειδητά παραβίαζε τον κώδικα ευπρέπειας και αγόραζε απαγορευμένη από το καθεστώς δυτική μουσική· το σοκ από την απώλεια της καλύτερης φίλης της, που τάφηκε κάτω από τα ερείπια του σπιτιού όπου έμενε έπειτα από έναν ιρακινό βομβαρδισμό· τις σπουδές της στη Βιέννη, όπου σε σχολή καλογραιών αισθάνθηκε εξίσου πνιγηρά όπως στο Ιράν των μουλάδων· την επιστροφή της στη χώρα, τους έρωτές της, την απογοήτευσή της, τον οριστικό χωρισμό από την οικογένεια και την οριστική μετοικεσία της στη Δύση.

Η αυτοβιογραφική και ασπρόμαυρη «Περσέπολις», δηλαδή, ήταν η προσωπική μαρτυρία της Μαριάν Σατραπί για την ήττα της ανοιχτής κοινωνίας μετά την επικράτηση της Ισλαμικής Επανάστασης στο Ιράν. Η κατάλυση στοιχειωδών δικαιωμάτων, και ιδίως η ποδοπάτηση της γυναικείας ιδιαιτερότητας αυτής και των γυναικών με τις οποίες σχετιζόταν και όλων των γυναικών της χώρας ήταν το βασικό θέμα του έργου της – και μαζί η νοσταλγία της πατρίδας της, της παιδικής ηλικίας της, των γονιών και της γιαγιάς της, των νεανικών της ονείρων για καλύτερη ζωή που κατέληξαν πνιγμένα στην ασφυξία της μαντίλας και στη βαριά παρεμβατικότητα ενός καθεστώτος, του καθεστώτος των μουλάδων, που απαιτεί την ισοπέδωση της υποταγής – και επιφυλάσσει σε όσους αντιστέκονται τους μηχανισμούς της υποταγής: τον φόβο, τα βασανιστήρια, τις εκτελέσεις.

Αυτή η τρομερή καλλιτέχνις – που κάποτε της έφαγα μια ολόκληρη μέρα της ζωής της να τη θαυμάζω –, στοχαστική, τρυφερή, ανυπότακτη, διεκδικητική, μελαγχολική, γλυκιά, νοσταλγός ενός ελεύθερου Ιράν αλλά και μιας Δύσης πραγματικά ελεύθερης χωρίς τις λογοκριτικές εμμονές της πολιτικής ορθότητας, πέθανε χθες, στα 56, είπαν «από θλίψη». Είχε τεράστια επιτυχία – αλλά δυστυχώς ήταν φτιαγμένη από τα ερείπια της χώρας της και της ζωής της.

Η προσφορά κι ο φθόνος

Ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, το λέω και θα το λέω, είναι από τους ελάχιστους δημόσιους παράγοντες που έχει συμβάλει στη διατήρηση της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή τροχιά, στον σκληρό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, στον αστερισμό της δημοκρατίας και της προόδου. Ο ρόλος του την περασμένη δεκαετία, τα χρόνια της κρίσης χρέους και ιδίως την περίοδο διακυβέρνησης των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, είναι καθοριστικός – παρότι δεν ήταν εύκολο να ασκήσει τα καθήκοντά του σε ένα απολύτως εχθρικό περιβάλλον και για τον ρόλο των τραπεζών και για τον ίδιο. Κι είναι σημαντικός ο συμβολισμός που εκπέμπει η επιλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Τασούλα, στην τελετή απονομής των βραβείων του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών, να του απονείμει τιμητική διάκριση για τη συνολική προσφορά του στην οικονομία, αναγνωρίζοντας προφανώς την αίσθηση της ευθύνης για τον δημόσιο ρόλο του και τη μαχητικότητά του.

Ο Πρόεδρος, με έφεση ως γνωστόν στην ποίηση του Καβάφη, χρησιμοποίησε το ποίημα «Η Σατραπεία» προκειμένου να μιλήσει για «τα δύσκολα και τ’ ανεκτίμητα Εύγε», για την αξία της αναγνώρισης. Είναι αυτή, είπε ο Πρόεδρος, που προχωρεί τις κοινωνίες, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα τον φθόνο, που συνήθως κρύβεται και πίσω από κολακείες.