Αν θέλεις έναν καλύτερο κόσμο…

Η στάση αυτή αποκαλείται συνήθως «πολιτική ανυπακοή». Δύο δεκαετίες νωρίτερα, το κίνημα των διαφωνούντων – ή αντιφρονούντων, όπως τους λέγαμε παλιά – στη Σοβιετική Ενωση εφάρμοζε μια διαφορετική στρατηγική, που ο ιστορικός Μπένζαμιν Νέιθανς αποκάλεσε πρόσφατα «ριζική πολιτική υπακοή».

Οι άνθρωποι αυτοί επικαλούνταν τους νόμους, πολλοί από τους οποίους είχαν ψηφιστεί επί Στάλιν, που θέσπιζαν δικαιώματα όπως εκείνο του συνέρχεσθαι ή της δίκαιης δίκης. Και υποστήριζαν πως οι νόμοι αυτοί δεν πρέπει να μένουν στη θεωρία, αλλά

Αν η ανθρώπινη ιστορία δεν είχε διαφωνούντες, θα ήταν ένας καταθλιπτικός κατάλογος υποτέλειας και αδράνειας, γράφει ο δημοσιογράφος του Atlantic Γκαλ Μπέκερμαν στο νέο του βιβλίο «Πώς να είσαι διαφωνών». Και ένας από τους αγαπημένους του διαφωνούντες είναι ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω. Ενα καλοκαιρινό απόγευμα του 1846, γράφει, ο Θόρω έφυγε από την καλύβα του δίπλα στη λίμνη Γουόλντεν και πήγε στην πόλη για να παραλάβει ένα παπούτσι που είχε δώσει για επιδιόρθωση.

Εκεί τον σταμάτησε ένας φοροεισπράκτορας, που του ζήτησε για πολλοστή φορά να πληρώσει τον φόρο ενάμιση δολαρίου που έπρεπε να πληρώνουν όλοι οι άνδρες άνω των 20 ετών για να μπορούν να ψηφίζουν. Ο Θόρω είχε να πληρώσει αυτόν τον φόρο τέσσερα χρόνια και αρνήθηκε ξανά: αντιτασσόταν σφοδρά τόσο στη δουλεία όσο και στον πόλεμο κατά του Μεξικού και πίστευε ότι αν πλήρωνε τον φόρο θα ενίσχυε μια κυβέρνηση που υποστήριζε αυτά τα απεχθή πράγματα.

Το αποτέλεσμα ήταν να τον κλείσουν στη φυλακή. Δεν έμεινε πολύ, οι φίλοι του πλήρωσαν και τον έβγαλαν. Σε εκείνο το κελί του δεύτερου ορόφου όμως, από το οποίο μπορούσε να δει τη γενέτειρά του, το Κόνκορντ της Μασαχουσέτης, ο Θόρω εμπνεύστηκε το πιο γνωστό του βιβλίο, που τον επόμενο ενάμιση αιώνα θα διαβαζόταν από ανθρώπους σαν τον Γκάντι και τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ οι οποίοι ήθελαν έναν οδηγό για το πώς να αποφύγουν τη συνενοχή με την αδικία. Αρχικά το βιβλίο είχε τον τίτλο «Αντίσταση στην πολιτική κυβέρνηση», για να μετονομαστεί αργότερα σε «Πολιτική ανυπακοή».

«Η μόνη υποχρέωση που δικαιούμαι να αναλάβω είναι να κάνω ανά πάσα στιγμή αυτό που θεωρώ σωστό», γράφει ο Θόρω. Με αυτό δεν εννοούσε όμως ότι μπορούσε να παραβιάζει την ελευθερία των άλλων. Οπως γράφει ο Μπέκερμαν στο σχετικό κεφάλαιο του βιβλίο του (που αναδημοσιεύεται στο Atlantic), ο αμερικανός φιλόσοφος είχε ξεκαθαρίσει μέσα του πως όποιους στόχους και αν είχε, δεν θα τους επιδίωκε στις πλάτες των άλλων.

Δεν ήταν όμως ούτε μηδενιστής. Εγραφε μάλιστα ότι αναζητούσε τρόπους να συμμορφώνεται προς τους νόμους, με την προϋπόθεση οι νόμοι αυτοί να αναγνωρίζουν το άτομο ως μια «ανώτερη και ανεξάρτητη δύναμη» από την οποία απορρέουν η ισχύς και το κύρος του κράτους. Και ο μόνος τρόπος να ζήσει ήταν να συμπεριφέρεται σαν να ίσχυε ήδη κάτι τέτοιο. Αν θέλεις έναν καλύτερο κόσμο, συμπεριφέρσου σαν να ζεις σ’ αυτόν.

Το ίδιο ζητούσε κι από τους άλλους. Οταν ο φοροεισπράκτορας του πρότεινε να πληρώσει εκείνος τον φόρο, αρνήθηκε. Οταν τον ρώτησε τι έπρεπε να κάνει, του είπε να παραιτηθεί: «Οταν το άτομο αρνείται να υποταχθεί, και ο αξιωματικός παραιτείται από τη θέση του, η επανάσταση ολοκληρώνεται», σημειώνει. Το σύστημα είναι χτισμένο από άτομα και τα άτομα έχουν τη δύναμη να το διαλύσουν. Αν όποιος πιστεύει ότι η δουλεία είναι λάθος αρνείται να πληρώσει τους φόρους του και πάει φυλακή, η δουλεία θα λάβει τέλος. Μια μειοψηφία είναι ανίσχυρη όταν έρχεται αντιμέτωπη με την πλειοψηφία, δεν μπορεί να της αντισταθεί κανείς όμως όταν πατάει με όλο της το βάρος.

Κάτι ανάλογο θα έλεγε πάνω από έναν αιώνα αργότερα ο σοβιετικός διαφωνών Αλεξάντερ Εσένιν-Βόλπιν, εξηγώντας γιατί οι συμπατριώτες του έπρεπε να επιμείνουν στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους. «Αν το κάνει ένας, θα γίνει μάρτυρας. Αν το κάνουν δύο, θα χαρακτηριστούν εχθρική οργάνωση. Αν το κάνουν χιλιάδες, θα χαρακτηριστούν εχθρικό κίνημα. Αν το κάνουν όλοι, το κράτος θα αναγκαστεί να γίνει λιγότερο καταπιεστικό».

XΕΝΝΡΙ ΝΤΈΙΒΙΝΤ ΘΌΡΩ (1817-1862)

Μια αυθεντική ζωή

Eκτός από την «Πολιτική ανυπακοή», το άλλο γνωστό βιβλίο του αμερικανού φιλόσοφου και φυσιοδίφη είναι το «Γουόλντεν» (1854), μια αφήγηση των δύο ετών, δύο μηνών και δύο ημερών που πέρασε σε μια ξύλινη καλύβα κοντά στην ομώνυμη λίμνη. Ο Θόρω προσπαθούσε να ζήσει στο δάσος την αυθεντική και ηθική ζωή που θεωρούσε ότι ήταν αδύνατο να ζήσει αλλού. Καλλιεργούσε φασόλια, απέφευγε να αγοράσει οτιδήποτε και ζούσε άλλοτε σε αρμονία και άλλοτε σε σύγκρουση με τις εποχές. Οπως γράφει όμως η βιογράφος του Λόρα μΝτάσοου Γουόλς, δεν έκανε τη ζωή ενός ερημίτη. Αντιθέτως, μπορούσε να παρακολουθήσει κανείς την καθημερινότητά του από τον δρόμο που οδηγούσε στη Βοστώνη. Ζούσε σε μια διαφορετική πραγματικότητα όχι μόνο για τον εαυτό του, αλλά και για όποιον περνούσε απέξω. Λάτρευε τη φύση και ήθελε κι άλλοι να κάνουν το ίδιο.