Αλφαβητάρι καταστροφών: τα οικονομικά των πολέμων

Τα οικονομικά που διδαχτήκαμε αφορούσαν τη διαχείριση της ευημερίας. Προεξοφλούσαν ανοδική διαδρομή, εξέταζαν πώς αυτή θα βελτιωνόταν και προβληματίζονταν πώς οι καρποί των προσπαθειών θα διαχέονταν ευρύτερα.

Η ρόδινη εικόνα δεν ήταν ποτέ απόλυτα ακριβής, αλλά τελευταία απέχει τελείως από την πραγματικότητα: η απειλή πολέμου, η προετοιμασία για αυτόν αλλά και οι ίδιες οι πολεμικές επιχειρήσεις, μας έχουν περικυκλώσει. Το ερώτημα πλέον είναι πώς να μην παρασυρθούμε ακόμη πιο κάτω.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο

κάθε άνοιξη δημοσιεύει την Εκθεση παγκόσμιων προοπτικών (World Economic Outlook). Περιέχει προβλέψεις για το τρέχον έτος και σχολιάζει παράγοντες που διαμορφώνουν το σκηνικό μεσοπρόθεσμα. Η φετινή έκθεση προσφέρει ένα «αλφαβητάρι πολέμου» – πώς ο πόλεμος χρωματίζει το σύνολο της οικονομίας και τις οικονομικές αποφάσεις.

Το κλασικό οικονομικό δίλημμα είναι «κανόνια ή βούτυρο». Αυτό είναι μόνο η αρχή. Η εξάπλωση πολέμων το περιπλέκει και το διαχέει – μεταξύ εμπολέμων αλλά και των υπολοίπων. Η φετινή Εκθεση δίνει έμφαση στην ανάλυση και κατανόηση της συσσωρευμένης εμπειρίας, η οποία εκπλήσσει με το εύρος της, αφήνοντας περιορισμένα περιθώρια για  γενικεύσεις. Το θέμα προσεγγίζεται σε τρία κεφάλαια.

Το πρώτο αφορά το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας. Το ΔΝΤ καθιστά σαφές ότι, σε σχέση με το προηγούμενο τρίμηνο, όλες οι (αρχικά θετικές) προοπτικές αναθεωρούνται επί τα χείρω. Για πρώτη φορά, το Ταμείο δεν αρκείται σε μια πρόγνωση αλλά παραθέτει ένα σενάριο αναφοράς και δύο χειρότερα. Δυστυχώς, το σενάριο αναφοράς έχει ήδη διαψευστεί, αφού οι προοπτικές για την ανάπτυξη, την ανεργία και τον πληθωρισμό κινούνται μεταξύ του δυσμενούς (adverse) και του επικίνδυνου (severe) σεναρίου.

Το δεύτερο κεφάλαιο εξετάζει αυτό που αντιμετωπίζει σήμερα η πλειοψηφία των χωρών – μεγάλες αυξήσεις στις αμυντικές δαπάνες. Εξηγείται πόσο εξαρτώνται τα τελικά αποτελέσματα από το πώς χρηματοδοτείται η αύξηση, πόσο μόνιμη είναι και πόσο ομαλή είναι η μετάβαση προς τη στρατιωτικοποιημένη οικονομία. Το «αλφαβητάρι»  εξετάζει τι δείχνει η εμπειρία 164 χωρών από το 1946 που αύξησαν σημαντικά τις δαπάνες άμυνας για περισσότερο από τρία χρόνια.

Το τελευταίο κεφάλαιο αναλύει τα μακροοικονομικά  όσων εμπλέκονται άμεσα, εξετάζοντας την πορεία της οικονομίας κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων αλλά και στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση.

Η στατιστική ανάλυση αντλεί από τον (εντυπωσιακά μεγάλο) αριθμό πολεμικών επεισοδίων που καταγράφηκαν από το 1946 ως το 2024 και περικλείει τα άμεσα κόστη των καταστροφών, τη διαχείριση της πολεμικής οικονομίας, την επιστροφή στην ομαλότητα αλλά και τα μόνιμα τραύματα στην υγεία και τον ψυχισμό όσων συμμετείχαν.

Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι δεν διαφέρουν τόσο στην έκταση της θηριωδίας, όσο στο τι επακολούθησε. Ο Πρώτος οδήγησε σε πληθωρισμό, βαθιά ύφεση και προετοίμασε τον Δεύτερο. Αντιθέτως, η πορεία 1945-1955, παρά τον Ψυχρό Πόλεμο, διέψευσε τους απαισιόδοξους. Σε μεγάλο βαθμό η διαφορά εξηγείται από επιλογές οικονομικής διαχείρισης.

Το ΔΝΤ, ενόψει της διάχυτης αβεβαιότητας, συνειδητά δεν προσφέρει ένα εγχειρίδιο, με γενικά διδάγματα και καλές πρακτικές. Αντιθέτως, το πολεμικό αλφαβητάρι (primer) αναγνωρίζει ότι μια συγκεκριμένη κατάσταση μπορεί να τύχει καλών, λιγότερο καλών, αλλά και κακών χειρισμών. Οικονομικές αποφάσεις που λαμβάνονται υπό πίεση στο περιθώριο του πολέμου, μπορεί να έχουν αποτελέσματα χειρότερα από τις ίδιες τις καταστροφές. Το αλφαβητάρι προειδοποιεί όλους μας εγκαίρως.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.