«Honni soit qui mal y pense»

Οσάκις δηλώνω στο ακροατήριο πως «προτιμώ να με εξαπατήσουν παρά εγώ να γελάσω κάποιον», ή «δεν εκλαμβάνω την ήττα ως κακή έκβαση», με κοιτάζουν σαν κάτι αξιοπερίεργο. Μονολογώ συχνά τη φράση του τίτλου στα γαλλικά που σημαίνει «Ντροπή σε όποιον βλέπει κακό όπου δεν υπάρχει», διότι πολλά κακά αισθήματα και κίνητρα αποδίδουμε στους γύρω μας. Νομίζω ότι πρόκειται για ηθικό πρόβλημα, το οποίο δεν αφορά μονάχα τι κάνουμε οι ίδιοι αλλά και πώς ερμηνεύουμε τους άλλους. Η ανθρώπινη συνείδηση είναι συνάμα καθρέφτης και φίλτρο,

Στον κόσμο μας είναι αναπόφευκτο να σκεφτόμαστε καχύποπτα, επειδή είμαστε εξελικτικά φτιαγμένοι να «διαβάζουμε» προθέσεις και ο νους μας επιδιώκει συνεχώς να προστατευθεί από απειλή ή εξαπάτηση. Θεωρούμε ότι η καχυποψία μας λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας, και η αρνητική ερμηνεία των φαινομένων ή των γεγονότων ως αυτοπροστασία. Μάλλον, λοιπόν, δεν χαρακτηρίζει πάντοτε τον απέναντι άνθρωπο η πρώτη σκέψη, η οποία συχνά αποτυπώνεται από το πρώτο, ακατέργαστο αντανακλαστικό.

Ο χαρακτήρας φαίνεται περισσότερο σε μια δεύτερη σκέψη μας, η οποία συμπυκνώνει την ικανότητα αναστοχασμού μας· εδώ περιλαμβάνεται και η διάθεσή μας για αυτοδιόρθωση. Αναπαύομαι ενίοτε ακουμπώντας στην παλιά ηθική διάκριση ότι «Δεν ευθύνεσαι πάντα για ό,τι σου έρχεται στον νου αλλά για το τι φιλοξενείς εντός σου.» Εχω συναντήσει ανθρώπους και συνεργάτες που διέκριναν δόλο και συνωμοσίες παντού, αλλά συνήθως αυτοί έφεραν εντός τους πληγές και έναν ανόητο κυνισμό. Βέβαια, ο αιθεροβάμων που δεν διακρίνει το κακό κινδυνεύει από τύφλωση, διότι δεν συζητάμε για μια αρετή, αλλά για αφέλεια ή παραλογισμό.

Ενας ευγενής πνευματικός άνθρωπος δεν σκέφτεται επαίσχυντα και κακοπροαίρετα, διότι πνευματικός άνθρωπος και ευγενής δεν είναι όποιος «παραβλέπει» το κακό, αλλά εκείνος που δεν αποδίδει κακή πρόθεση στον άλλο προπετώς ή βιαστικά. Ας διατηρούμε ένα τεκμήριο αγαθότητας αφήνοντας περιθώριο «και για μια άλλη εξήγηση», κάτι που προϋποθέτει λεπτότητα νου και εγκράτεια. Είναι σκόπιμο να ξεχωρίζουμε το γεγονός από την ερμηνεία, διότι η αίσθηση «Μου μίλησε απότομα» είναι διαφορετική από το «Με περιφρονεί».

Ο ευγενής και κάπως επεξεργασμένος εαυτός γνωρίζει ότι η ερμηνεία του μπορεί να είναι λανθασμένη και δεν ηδονίζεται πάσχοντας από καχυποψία και σύνδρομο καταδίωξης, όπως συμβαίνει με τους ανασφαλείς και τους οπαδούς της woke κουλτούρας. Οι άνθρωποι που εκτρέφονται ψυχικά και πνευματικά από την αποδόμηση των άλλων νιώθουν ανώτεροι, όταν ξεσκεπάζουν – συχνάκις μάλιστα επινοούν – κρυφά κίνητρα στους πάντες και παντού. Η αληθινή πνευματικότητα διαθέτει καθαρότητα βλέμματος και δεν απολαμβάνει τη δυσπιστία.

Οδηγούμαστε πάλι στην ανάγκη για αυτογνωσία, δηλαδή να διαμορφώσουμε εργαλεία για την επίγνωση της δικής μας σκιάς. Οσο καλύτερα γνωρίζουμε τις αδυναμίες και τα κουσούρια μας τόσο λιγότερο θα επικρίνουμε τα πάντα· η αυτογνωσία μαλακώνει τη σκληρότητα. Καταλήγουμε και πάλι στην απαίτηση για αγαθότητα με πνευματική διάκριση συνειδητοποιώντας πως η ευγενής ανοχή δεν είναι αφέλεια. Ο πνευματικά ώριμος βλέπει τη μικρότητα κάποιου, αλλά δεν δηλητηριάζεται, παρ’ όλο που αποδέχεται την ιδιοτέλεια του άλλου.

Διακρίνω, λοιπόν, την κακότητα αλλά την υπερβαίνω μεγαλόψυχα, χωρίς να νιώθω παθητικότητα, εθελοτυφλία, βλακεία. Μεγαλοκαρδία σημαίνει να μην αφήνεις το κακό να σε μεταμορφώσει σε όμοιό του. Ο ανώτερος άνθρωπος κρίνει νηφάλια, προστατεύεται όπως χρειάζεται, αλλά δεν μισεί: ανέχεται. Η βέλτιστη ηθική επιλογή πρέπει να προσφέρει στον σμικρυσμένο άλλο τη δυνατότητα να είναι καλύτερος απ’ ό,τι φοβόμαστε, χωρίς να αρνούμαστε την τοξικότητα που φέρει. Η συγχώρεση διαφέρει από την αφέλεια και η κατανόηση δεν συνεπάγεται δικαιολόγηση της κακίας και της μικροπρέπειας. Η ώριμη στάση είναι η τήρηση απόστασης χωρίς εμπάθεια ή εμμονική καχυποψία· κατά τον στωικό Επίκτητο (50-138 μ.Χ.) «ἀνέχου καὶ ἀπέχου».