Τραβεστί δημοκρατία…

Οι προχειρότητες στην πρόσφατη και πολυδιαφημισμένη ως «διαφθοροκτόνα», «εκσυγχρονιστική» και «προοδευτική» νομοθεσία για τα ΑΕΙ της χώρας (Ν. 4009/2011 και Ν. 4076/2012) δεν έχουν τέλος. Οι θιασώτες της φροντίζουν πάντοτε να υπενθυμίζουν τη μεγάλη πλειοψηφία με την οποία οι δύο νόμοι πέρασαν στη Βουλή, ξεχνώντας ότι οι πολιτικοί εταίροι που ψήφισαν τους εν λόγω νόμους είχαν ψηφίσει παλαιότερα, μεμονωμένα ή από κοινού, όλη εκείνη τη νομοθεσία, η εφαρμογή της οποίας έφερε τη χώρα εδώ που την έφερε.

Η κρίση που βρήκε τη χώρα αδυνατισμένη και ευάλωτη απέναντι στις διαθέσεις πρώτα των «αγορών» και μετά της τριπλέτας των δανειστών, δεν είναι ουρανοκατέβατη. Ο δρόμος είχε προετοιμαστεί με απανωτούς νόμους που ψήφιζε, κατά πλειοψηφία πάντοτε, η ελληνική Βουλή. Η εξασθένιση της ελληνικής οικονομίας, η ασυλία απέναντι στη διακεκριμένη φοροδιαφυγή και η παροχέτευση δημόσιων πόρων σε ιδιωτικά ταμεία (στα οποία ανήκουν και τα κομματικά), στηρίχτηκαν πάνω σε νόμους, ήταν προϊόντα της ελληνικής Δημοκρατίας.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι δεν μπορούμε να αρκεστούμε απλά στο κριτήριο της διαδικασίας (μικρή ή μεγάλη πλειοψηφία) για να αξιολογήσουμε έναν νόμο, αλλά χρειάζεται να εξετάσουμε και το περιεχόμενό του: τι λέει ο νόμος είναι σημαντικό, και όχι απλά πόσοι τον ψήφισαν. Θα σταθώ σε τρία από τα σοβαρότερα σφάλματα της νομοθεσίας για τα ΑΕΙ μετά το 2011, τα πιο εξωφρενικά.

Το πρώτο είναι το δικαίωμα των Συμβουλίων Διοίκησης να «κόβουν» υποψηφίους, όταν εκείνοι δεν διαθέτουν «σημαντική διοικητική εμπειρία» και «διεθνή αναγνώριση». Είναι μια προεπιλογή που ο νομοθέτης εναποθέτει στο Συμβούλιο στο όνομα της αξιοκρατίας: να προωθηθούν οι «άριστοι» ανάμεσα στους υποψηφίους. Το μέτρο του «αρίστου» το διαθέτουν, υποτίθεται, τα μέλη των Συμβουλίων, αλλά απ’ ό,τι φαίνεται τα γράδα ανεβοκατεβαίνουν τόσο μέσα σε ένα και το αυτό Συμβούλιο, όσο και από Συμβούλιο σε Συμβούλιο. Αλλού η εμπειρία per se υποψηφίων σε παλαιότερο ή ενεργό σήμερα διοικητικό σχήμα (πρυτανεία) μετρά θετικά, ανεξάρτητα από το αν ο υποψήφιος κατά τη διάρκεια της θητείας του άσκησε μια άκρως προβληματική και αποτυχημένη διοίκηση. Το πρόσημο δεν ενδιαφέρει, αρκεί το ότι ασκούσε διοίκηση.

Σε κάποιες περιπτώσεις η μαχητική κριτική ενός αντιπρύτανη στην κυβέρνηση για την ανάλγητη πολιτική απέναντι στην Ανώτατη Εκπαίδευση, στάθηκε ικανή να εμποδίσει την επιλογή του στους τρεις «αρίστους». Η πιο ενδιαφέρουσα, όμως, περίπτωση είναι εκείνη όπου τα γράδα του Συμβουλίου για την αριστεία δεν συμβαδίζουν με τα αντίστοιχα γράδα των ψηφοφόρων, όπου λ. χ. ο έσχατος στην ιεραρχία και κατά κάποιον τρόπο καταχρηστικά «άριστος» από τη σκοπιά του Συμβουλίου, εκλέγεται από την ακαδημαϊκή κοινότητα πρύτανης, δηλαδή λογίζεται από τους απλούς (και σε σύγκριση με τα μέλη του Συμβουλίου λιγότερο «άριστους») εκλέκτορες ως «άριστος» μεταξύ «αρίστων», αφήνοντας το Συμβούλιο σύξυλο.

Αν, όμως, οι ψηφοφόροι τελικά ανατρέπουν στην πράξη την ιεραρχία των «αρίστων» μεταξύ των τριών επικρατέστερων, έτσι όπως τη φαντάζεται το Συμβούλιο, γιατί να μην υποθέσουμε ότι θα την ανέτρεπαν ξανά, αν στους τρεις είχαν προστεθεί και εκείνοι που «κόπηκαν» με τα κριτήρια αριστείας των μελών του Συμβουλίου; Αυτή η «ολίγον προστασία» της κοινότητας εκ μέρους του Συμβουλίου από τους «μη-άριστους» υποψηφίους θυμίζει κάποια άλλη ομόηχη φράση.

Το δεύτερο είναι το είδος της εκλογικής διαδικασίας. Ενώ ο νόμος προβλέπει συμβατική διαδικασία, ορίζοντας μάλιστα λεπτομέρειες για το μέγεθος των ψηφοδελτίων, για τις σφραγίδες και τα κριτήρια ακυρότητας των ψήφων, τα πανεπιστήμια κάνουν από την αρχή εκείνο που ο νόμος ορίζει ότι γίνεται όταν πρώτα υπάρξουν δύο διαδοχικές συμβατικές διαδικασίες άγονες: ηλεκτρονικές εκλογές. Στις ηλεκτρονικές εκλογές ο ψηφοφόρος (και στην πράξη οποιοσδήποτε διαθέτει τον κωδικό που αποστέλλεται από το σύστημα με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο σε κάθε ψηφοφόρο) κάθεται μπροστά σε ένα υπολογιστή σε οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη και ψηφίζει είτε κάποιον υποψήφιο, είτε λευκό. Άκυρο δεν υπάρχει σ’ αυτή τη διαδικασία. Κανείς δεν ελέγχει και συνεπώς δεν μπορεί να πιστοποιήσει ότι το πρόσωπο που ψηφίζει ταυτίζεται με το πρόσωπο στο οποίο έχει σταλεί ο κωδικός.

Το σύστημα αρκείται στον αυτοέλεγχο εκ μέρους του ψηφοφόρου, δηλαδή σε μια διαβεβαίωση του προσώπου που ψηφίζει ότι ταυτίζεται με τον αρχικό αποδέκτη του κωδικού και ότι κανείς άλλος δεν βρίσκεται μπροστά στον υπολογιστή του (την «κάλπη») τη στιγμή που ψηφίζει. Μπορεί αυτός που ψηφίζει να είναι, όντως, ο αρχικός αποδέκτης του κωδικού (ο σωστός ψηφοφόρος), μπορεί όμως να είναι και κάποιος που ζήτησε και έλαβε τον κωδικό είτε για να διευκολύνει τον αρχικό αποδέκτη που βαριέται να σταθεί μπροστά στον υπολογιστή για να ψηφίσει ή αγνοεί τα στοιχειώδη γύρω από τη χρήση υπολογιστών, είτε για να τον «βοηθήσει» να ψηφίσει τον σωστό υποψήφιο. Κανείς, επίσης, δεν μπορεί να διασφαλίσει ότι κάποιο τρίτο πρόσωπο δεν έχει πρόσβαση στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο του αρχικού αποδέκτη του κωδικού και να υποκλέψει τον κωδικό για τους δικούς του λόγους.

Οι κατασκευαστές του συστήματος ηλεκτρονικής ψήφου («ΖΕΥΣ» είναι το όνομά του) έχοντας υπόψη αυτά και άλλα, φρόντισαν ώστε ο ψηφοφόρος να ψηφίζει την ίδια μέρα όσες φορές θέλει και να υπολογίζεται μόνον η τελευταία ψήφος ως έγκυρη. Λες και αν κάποιος έχει υποκλέψει ή έχει φροντίσει να πάρει των κωδικό του αρχικού αποδέκτη δεν γνωρίζει ότι η τελευταία απόπειρα να ψηφίσει μετρά ως έγκυρη ψήφος, ακυρώνοντας όλες τις προηγούμενες. Και να φανταστείτε ότι η ηλεκτρονική ψήφος επινοήθηκε και άρχισε να εφαρμόζεται όχι λόγω της ασφάλειας που υπόσχεται το σύστημα ως προς την τήρηση των κανόνων μυστικότητας της ψήφου, αλλά για να αντιμετωπιστούν πρακτικά οι καταλήψεις των αιθουσών όπου στήνονται οι συμβατικές κάλπες. Ψηφίζουμε ηλεκτρονικά, λοιπόν, επειδή δεν μπορούμε να διασφαλίσουμε μέσα στα ΑΕΙ συνθήκες μη-χρήσης βίας, δηλαδή συνθήκες νομιμότητας. Και εμφανίζουμε την αδυναμία μας αυτή ως τεχνολογική πρόοδο, ως μια καινοτομία αδιάβροχη απέναντι στις καταλήψεις. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει πιο χαρακτηριστική αναγνώριση της ανομίας στα Πανεπιστήμια ως κανονικής κατάστασης. Γι αυτήν την αναγνώριση είμαστε και υπερήφανοι από πάνω…

Το τρίτο, και χειρότερο ίσως, στοιχείο αυτής της τραβεστί δημοκρατίας, για να θυμίσω μια παλιά κριτική του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συμβουλίου στη γερμανική Δικαιοσύνη – εκείνο στις 19.11.1959 μιλούσε για τραβεστί Δικαιοσύνη στην μεταπολεμική Γερμανία – όταν ο εγκληματίας πολέμου, καταδικασμένος το 1959 σε 25 χρόνια φυλακή από ελληνικό δικαστήριο, Dr. Max Merten αφέθηκε ελεύθερος από τις γερμανικές αρχές του Βερολίνου μετά την απέλασή του από την Ελλάδα με το αιτιολογικό ότι δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία για τα «υποτιθέμενα» εγκλήματά του. Οι σοφοί νομοθέτες του Ν. 4009/2011 και του Ν. 4076/2012 αλλά και οι συντάκτες των μεταγενέστερων κανονιστικών κειμένων (υπουργικών αποφάσεων) που βασίζονται στα δύο νομοθετήματα ξέχασαν να προσδιορίσουν ποιες ψήφοι θεωρούνται τελικά έγκυρες. Είναι έγκυρες όλες οι ψήφοι που δεν είναι άκυρες (συμπεριλαμβανομένων των μη-άκυρων λευκών ψήφων) ή οι λευκές ψήφοι σε κάθε περίπτωση δεν υπολογίζονται ως έγκυρες; Για τις βουλευτικές, νομαρχιακές και δημοτικές εκλογές ο νομοθέτης προσδιορίζει (καλώς ή κακώς, δεν το συζητώ εδώ) ότι η λευκή ψήφος δεν υπολογίζεται ως έγκυρη ψήφος.

Αλλά οι πρυτανικές εκλογές (όπως και οι εκλογές του διδακτικού προσωπικού στα ΑΕΙ) έχουν ορισμένες ιδιαιτερότητες. Επειδή ο νομοθέτης ξέχασε να μας πει αν η λευκή ψήφος στις πρυτανικές εκλογές ανήκει ή όχι στις έγκυρες ψήφους, το κενό το συμπληρώνουν τώρα με γνωματεύσεις των νομικών τους υπηρεσιών οι…πρυτάνεις. Σύμφωνα με αυτές – τουλάχιστον σύμφωνα με όσες έχουν δει το φως της δημοσιότητας μέχρι σήμερα – η λευκή ψήφος δεν προσμετράται στις έγκυρες. Πράγμα που σημαίνει πολύ απλά το εξής δημοκρατικό: Αν σε ένα Πανεπιστήμιο, όπου στους εκλογικούς καταλόγους για τις πρυτανικές εκλογές είναι εγγεγραμμένοι 500 ψηφοφόροι, οι 499 ψηφίσουν στις ηλεκτρονικές ή τις συμβατικές κάλπες λευκό και ένας μόνον ψηφίσει θετικά υπέρ κάποιου υποψηφίου, ο εν λόγω υποψήφιος εκλέγεται πρύτανης και δεν υπάρχει τρόπος να τον σταματήσει κανείς (τι να επικαλεστεί;) από το να αναλάβει τη διοίκηση του ιδρύματος. Εκεί οδηγεί υποχρεωτικά η γνωμάτευση ότι η λευκή ψήφος δεν υπολογίζεται στις έγκυρες. Διότι σε ό,τι αφορά το πλήθος (ποσοστό) των έγκυρων ψήφων που πρέπει να λάβει ένας υποψήφιος για να θεωρηθεί ότι εκλέγεται πρύτανης, ο νομοθέτης είναι σαφής: πρέπει να λάβει την απόλυτη πλειοψηφία των έγκυρων ψήφων. Αν οι λευκές ψήφοι θεωρηθούν – όπως είναι κατά τη γνώμη μου – έγκυρες ψήφοι, κανείς δεν μπορεί να εκλεγεί πρύτανης όταν δεν έχει λάβει τουλάχιστον την πλειοψηφία των (εγκύρως) ψηφισάντων.

Αυτή η ρύθμιση, αν και δεν είναι η καλύτερη, διασφαλίζει τουλάχιστον ότι δεν μπορεί να εκλέγεται πρύτανης κάποιος με οποιοδήποτε ποσοστό επί του συνόλου των εγγεγραμμένων στους εκλογικούς καταλόγους που συμμετείχαν στη διαδικασία. Αλλά, όπως βλέπετε, υπάρχει η παλιά και η νέα Δημοκρατία. Η τελευταία κέρδισε και τον διαγωνισμό της Eurovision. Προς τα εκεί πάμε μάλλον και στα ΑΕΙ, ελέω ενός συνδυασμού νομοθετικής προχειρότητας, πολιτικής δειλίας, ανατολίτικης κουτοπονηριάς και τεχνολογικής προόδου…